Tranh Đông Hồ: giấy điệp, bản khắc gỗ và màu từ thiên nhiên

Tranh Đông Hồ là dòng tranh khắc gỗ dân gian của làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống, tỉnh Bắc Ninh, in trên giấy điệp lấp lánh bằng những màu lấy từ thiên nhiên: đen than lá tre, đỏ sỏi son, vàng hoa hoè, xanh lá chàm, trắng vỏ điệp. Mỗi màu in bằng một bản khắc riêng, màu in trước, nét đen in sau cùng. Những bức như Đám cưới chuột, Lợn đàn, Gà đàn từng có mặt trong hầu hết nhà quê Bắc Bộ mỗi dịp Tết.

Làng tranh bên sông Đuống

Làng Đông Hồ nằm bên bờ nam sông Đuống, thuộc vùng Kinh Bắc xưa. Không có tư liệu chắc chắn nghề tranh có từ năm nào; các nhà nghiên cứu thường nói nghề đã có từ nhiều thế kỷ, phát triển mạnh vào khoảng thế kỷ 17 – 19. Thời thịnh, cả làng làm tranh; tháng Chạp là mùa bận nhất, tranh được bán ở chợ tranh của làng và theo thuyền, theo gánh đi khắp các tỉnh.

Nhà thơ Hoàng Cầm có những câu nổi tiếng trong bài Bên kia sông Đuống nhắc đến "tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong" và "màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp" — từ đó hình ảnh tranh Đông Hồ gắn với nỗi nhớ quê hương trong tâm trí nhiều thế hệ.

Giấy điệp: nền tranh lấp lánh

Giấy làm tranh là giấy dó, làm từ vỏ cây dó, bền và dai. Người làm tranh quét lên mặt giấy một lớp hồ điệp: vỏ con sò điệp (một loài nhuyễn thể biển) nung, nghiền mịn, trộn với hồ làm từ gạo nếp hoặc bột sắn. Quét bằng chổi lá thông, nên mặt giấy có những vệt chổi chạy dọc rất nhẹ. Khi giấy khô, ánh sáng chiếu nghiêng vào sẽ thấy mặt giấy lấp lánh như có ánh xà cừ.

Giấy điệp vừa là nền màu trắng ngà của tranh, vừa giúp màu in bám đều và tươi.

Màu từ thiên nhiên

Màu tự nhiên không rực như màu hoá học, nhưng trầm, ấm và bền. Pha trộn các màu gốc cho thêm những sắc trung gian. Ngày nay, một số cơ sở dùng thêm màu công nghiệp cho rẻ và nhanh; người mua tinh ý có thể nhận ra qua độ chói của màu.

In tranh: màu trước, nét sau

Một bức tranh Đông Hồ cần nhiều bản khắc gỗ:

• Bản nét: khắc trên gỗ thị — loại gỗ mịn, dẻo, khắc được nét mảnh sắc — dùng để in nét viền đen.
• Bản màu: mỗi màu một bản, thường khắc trên gỗ mỡ hoặc gỗ mềm hơn, chỉ để lại phần cần in màu đó.

Thợ in lần lượt in từng màu lên tờ giấy, mỗi màu phơi khô rồi mới in màu tiếp, sao cho các mảng màu khớp đúng vị trí. Bản nét đen in sau cùng, phủ lên trên các mảng màu, làm hình sắc gọn. Đây là điểm phân biệt quan trọng với tranh Hàng Trống, nơi người ta in nét trước rồi tô màu bằng tay.

Cách in "dập": thợ quét màu lên bản khắc, úp tờ giấy lên, xoa đều mặt sau, rồi nhấc tờ giấy ra. Một bản khắc tốt dùng được hàng chục năm, có bản truyền qua nhiều đời.

Đề tài: Tết, ước mơ và tiếng cười

Tranh Đông Hồ vẽ những gì gần gũi với người nông dân:

• Tranh chúc tụng: Vinh hoa, Phú quý (em bé ôm gà, ôm vịt), Gà đàn, Lợn đàn — mong đông con, no đủ.
• Tranh sinh hoạt: Hứng dừa, Chăn trâu thổi sáo, Đấu vật, Bịt mắt bắt dê, Đánh đu.
• Tranh châm biếm: Đám cưới chuột, Đánh ghen, Thầy đồ Cóc — cười nhẹ nhàng mà sâu cay.
• Tranh lịch sử, truyện: Bà Triệu, Hai Bà Trưng, các tích truyện.
• Tranh thờ: một số tranh thần, tranh ông Táo.

Nhiều tranh có đề chữ Hán hoặc Nôm ở góc, là câu chúc hoặc lời bình, góp phần làm nên bố cục.

Vẻ đẹp của tranh Đông Hồ

Tranh Đông Hồ có mấy nét riêng dễ nhận:

1. Mảng màu phẳng, ít màu: không có đậm nhạt, không có bóng đổ; mỗi mảng là một màu.
2. Nét đen dứt khoát: viền to, gọn, làm hình rõ từ xa.
3. Bố cục cân đối: tranh thường đi thành đôi để dán hai bên cửa, đối xứng nhau.
4. Hình hồn nhiên: con lợn tròn trĩnh với khoáy âm dương trên mình, con gà mào đỏ, chú bé má hồng — không cần giống thật, cần vui và có ý.

Góc nhìn hôm nay: xem tranh ở đâu, mua thế nào

Người muốn xem tận mắt có thể về làng Đông Hồ, nơi một số gia đình nghệ nhân vẫn giữ nghề, có nơi cho khách xem in tranh và thử in một bức. Ở Hà Nội, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam có trưng bày tranh dân gian và bản khắc gỗ cổ. Khi mua tranh làm quà, hãy hỏi người bán tranh in trên giấy điệp thật hay giấy công nghiệp, màu tự nhiên hay màu hoá học; nghiêng tranh dưới đèn để tìm ánh lấp lánh của điệp. Một bức tranh thật là cách nhỏ để giữ một nghề đang cần người mua.