Mảnh ghép hình có ba kiểu cắt chính: cắt lưới (mảnh xếp thành hàng thẳng, gần giống nhau), cắt ngẫu nhiên (mảnh to nhỏ, lượn sóng không theo hàng) và cắt whimsy (có mảnh hình con vật, đồ vật). Kiểu cắt quyết định cách ghép: bộ lưới dễ đoán vị trí theo hàng cột, bộ ngẫu nhiên buộc bạn đọc kỹ hình dáng từng mảnh, còn mảnh whimsy là món quà nhỏ giấu trong tranh.
Mảnh ghép được cắt ra sao
Bộ bìa cứng sản xuất hàng loạt được cắt bằng khuôn dập: một tấm đế có cắm những lưỡi thép mảnh uốn theo đường cắt. Tấm bìa đã dán tranh được đặt lên, máy ép xuống, toàn bộ đường cắt hình thành trong một nhát. Một khuôn dùng được cho nhiều bức tranh khác nhau, nên nhiều bộ cùng hãng, cùng số mảnh có hình dáng mảnh giống hệt nhau.
Bộ gỗ cao cấp thường cắt bằng cưa lọng chạy tay hoặc bằng máy cắt laser. Cắt tay thì mỗi bộ một khác, đường cắt mang dấu tay người thợ. Laser cho phép đường cắt rất mảnh và hình whimsy rất cầu kỳ.
Kiểu 1: cắt lưới (ribbon cut)
Đây là kiểu bạn thấy ở phần lớn bộ ghép hình bìa cứng. Mảnh xếp thành hàng và cột đều đặn, mỗi mảnh có bốn cạnh, mỗi cạnh là tai hoặc hốc. Trong kiểu lưới, người ta còn chia nhỏ:
- Lưới đều: mọi mảnh gần như cùng kích thước, hình dáng biến đổi ít. Dễ ghép theo hàng, nhưng tranh nền đơn sắc rất khó vì nhiều mảnh na ná nhau.
- Lưới biến thể: vẫn theo hàng nhưng tai, hốc khác nhau rõ hơn, vài mảnh lệch dáng. Dễ phân biệt hơn.
Mẹo với bộ lưới: đếm số mảnh trên mỗi cạnh khung. Biết tranh rộng 38 mảnh, cao 27 mảnh, bạn có thể ước vị trí một mảnh theo hàng cột trên ảnh mẫu.
Kiểu 2: cắt ngẫu nhiên (random cut)
Mảnh không xếp theo hàng. Có mảnh dài, mảnh ngắn, mảnh nhiều cạnh, cạnh lượn sóng. Không thể đoán vị trí theo hàng cột; bạn phải đọc hình dáng từng chỗ trống và từng mảnh. Người mới thấy rất khó, nhưng người đã quen thì mê kiểu này vì mỗi mảnh là một cá thể riêng, khi khớp đúng thì không thể nhầm.
Một biến thể là cắt lượn tự do theo đường nét của tranh: mảnh cắt dọc theo mép mái nhà, theo đường chân trời. Kiểu này thường gặp ở bộ gỗ cắt tay.
Kiểu 3: mảnh whimsy
Whimsy là mảnh cắt thành hình dễ nhận: con chim, con mèo, chiếc lá, ngôi sao, chiếc ô, đôi khi cả chữ cái. Kiểu này nổi tiếng từ các bộ tranh gỗ đầu thế kỷ 20 ở Mỹ, và nay vẫn là "chữ ký" của nhiều xưởng gỗ thủ công.
Whimsy làm bộ ghép vừa dễ hơn vừa thú vị hơn: dễ hơn vì mảnh hình con chim không thể lẫn với mảnh thường; thú vị hơn vì người ghép đi "săn" từng con vật giấu trong tranh. Nhiều xưởng còn cắt whimsy theo chủ đề tranh — tranh biển có mảnh hình cá, tranh vườn có mảnh hình bướm.
Bảng so sánh ba kiểu cắt
| Đặc điểm | Lưới | Ngẫu nhiên | Whimsy |
|---|---|---|---|
| Hình dáng mảnh | Đều, theo hàng | Mỗi mảnh một khác | Có mảnh hình vật |
| Đoán vị trí theo hàng cột | Được | Không | Tuỳ bộ |
| Độ khó với nền đơn sắc | Rất khó | Khó vừa | Dễ hơn |
| Thường gặp ở | Bìa cứng sản xuất hàng loạt | Gỗ cắt tay, bộ "khó" | Gỗ thủ công, bộ cho bé |
| Hợp với ai | Người mới, người thích ghép nhanh | Người quen tay, thích thử thách | Người thích bất ngờ, trẻ em |
Những kiểu cắt "khó chịu" dành cho người mê
- Không viền thẳng: mép ngoài cũng lượn sóng, không có khung để bám.
- Tranh hai mặt: in hai bức khác nhau ở hai mặt, hoặc cùng một bức xoay 90 độ.
- Mảnh thừa: hộp có thêm vài mảnh không thuộc tranh.
- Tranh tròn, tranh hình đặc biệt: không có góc vuông, viền là đường tròn hoặc hình con vật.
- Mảnh rất nhỏ: 1000 mảnh trên khổ tranh chỉ bằng tờ giấy A3.
Nhìn mảnh mà biết chất lượng
Dù kiểu cắt nào, một bộ tốt có vài dấu hiệu chung:
- Cắt sắc, không xơ: mép mảnh gọn, mặt sau không có sợi bìa tưa.
- Khớp vừa: mảnh đúng vào chỗ có tiếng "tách" nhỏ, nhấc lên cả cụm không rơi; mảnh sai không ấn vào được.
- Ít bụi bìa: đổ ra mà bàn đầy bụi giấy là dấu hiệu bìa kém.
- Mặt in không loá: in mờ (matte) giúp nhìn rõ dưới đèn; mặt bóng loá dễ mỏi mắt.
- Bìa không cong: mảnh cong vênh sau vài lần ghép là bìa mỏng, hút ẩm.
Ở khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, bìa kém dễ hút ẩm và cong mảnh vào mùa nồm. Cất bộ ghép trong túi kín, có gói hút ẩm, để nơi khô ráo.
Góc nhìn hôm nay: thử nhận ra kiểu cắt
Lần sau ghép hình, thử làm một bài nhỏ: nhặt mười mảnh ngẫu nhiên, đặt cạnh nhau, và đoán bộ của bạn cắt lưới đều hay lưới biến thể. Nếu nhà có hai bộ cùng hãng cùng số mảnh, đặt mảnh hai bộ cạnh nhau — rất có thể chúng cùng một khuôn dập, khác mỗi hình in. Phát hiện này giải thích vì sao có người ghép được hai bộ trộn lẫn thành một "tranh lai" kỳ quặc, một thú vui nhỏ của dân mê ghép hình gọi là "mashup".
Câu hỏi thường gặp
Mảnh whimsy trong ghép hình là gì?
Là mảnh cắt thành hình dễ nhận như con chim, con mèo, chiếc lá hay ngôi sao. Kiểu này phổ biến ở bộ gỗ thủ công, giúp tranh dễ ghép và thú vị hơn.
Cắt ngẫu nhiên khác cắt lưới thế nào?
Cắt lưới xếp mảnh thành hàng cột đều, dễ đoán vị trí. Cắt ngẫu nhiên không theo hàng, mỗi mảnh một dáng, buộc người ghép đọc kỹ hình dáng từng chỗ trống.
Vì sao hai bộ ghép hình khác tranh lại có mảnh giống nhau?
Vì nhà sản xuất dùng cùng một khuôn dập cho nhiều bức tranh. Cùng hãng, cùng số mảnh thì hình dáng mảnh thường giống hệt nhau.
Làm sao biết bộ ghép hình tốt hay kém?
Bộ tốt cắt sắc, ít bụi bìa, mảnh khớp chặt có tiếng "tách", mặt in không loá và bìa không cong. Bộ kém mảnh lỏng, mép xơ, ghép vài lần đã sờn.
Ghép hình bị cong mảnh vì sao?
Thường do bìa mỏng hút ẩm, nhất là mùa nồm. Cất bộ ghép trong túi kín có gói hút ẩm, để nơi khô ráo, tránh đặt gần cửa sổ.