Tranh ghép hình ra đời ở London vào khoảng thập niên 1760, khi thợ khắc bản đồ John Spilsbury dán một tấm bản đồ lên gỗ mỏng rồi cưa theo đường biên giới các nước để trẻ con học địa lý. Hơn một thế kỷ sau, bìa cứng và máy dập thay cho gỗ và lưỡi cưa, biến món đồ dạy học của nhà giàu thành thú vui của hàng triệu gia đình.
Bản đồ cắt mảnh: món đồ dạy học của thế kỷ 18
John Spilsbury là thợ khắc và làm bản đồ ở London. Các nhà nghiên cứu lịch sử đồ chơi thường ghi ông là người đầu tiên bán "bản đồ cắt mảnh" (dissected map) một cách có hệ thống, khoảng giữa thập niên 1760. Cách làm đơn giản: in bản đồ, dán lên tấm gỗ gụ hoặc gỗ thông mỏng, rồi dùng cưa tay cắt theo đường biên của từng nước. Đứa trẻ tháo ra, lắp lại, và thuộc vị trí nước Pháp, nước Phổ, xứ Scotland mà không phải học thuộc lòng.
Những bộ đầu tiên không có mảnh khoá vào nhau như bây giờ. Mảnh chỉ nằm cạnh nhau, nhấc hộp lên hơi mạnh là xô lệch. Giá cũng cao, vì mỗi bộ cắt tay từng chiếc, nên chủ yếu nằm trong nhà quý tộc và các gia sư dạy trẻ.
Đầu thế kỷ 19, các nhà in ở Anh và châu Âu bắt đầu làm bản cắt mảnh cho tranh lịch sử, cảnh Kinh Thánh, bảng chữ cái. Hình vẫn mang tính bài học: ghép xong là thuộc được một điều gì đó.
Từ "dissected puzzle" đến chữ "jigsaw"
Suốt thế kỷ 18 và gần hết thế kỷ 19, người Anh gọi món này là "dissected puzzle" — câu đố bị mổ xẻ. Chữ "jigsaw" chỉ xuất hiện khoảng đầu thế kỷ 20, mượn tên chiếc cưa lọng, loại cưa lưỡi mảnh chạy lên xuống, dùng để cắt đường cong. Thật ra phần lớn thợ khi ấy dùng cưa chỉ (fretsaw), nhưng cái tên "jigsaw" đã bám rồi và ở lại tới hôm nay.
Tiếng Việt không mượn chữ ấy. Ta gọi theo việc mình làm: "ghép hình", "xếp hình", "tranh ghép". Trên bao bì nhà sách Việt Nam, chữ "puzzle" cũng hay được in kèm.
Khi người lớn cũng mê ghép hình
Khoảng năm 1900–1910, ở Mỹ và Anh nổi lên một cơn sốt ghép hình dành cho người lớn. Những bộ gỗ khó, không có tranh mẫu trên hộp, thành thú tiêu khiển của giới thượng lưu trong các buổi tối. Hãng Parker Brothers ở Mỹ ra dòng tranh gỗ Pastime khoảng năm 1908, nổi tiếng với những mảnh cắt thành hình con vật, đồ vật — người chơi gọi là mảnh "whimsy".
Cũng giai đoạn này, các xưởng bắt đầu cắt mảnh có tai và hốc khoá vào nhau. Bức tranh ghép xong có thể nhấc lên mà không rã. Đây là bước ngoặt về kỹ thuật: từ chỗ "đặt cạnh nhau" chuyển sang "khoá vào nhau".
Bìa cứng, máy dập và thời kỳ Đại suy thoái
Bìa cứng rẻ hơn gỗ nhiều lần, nhưng cắt bìa bằng cưa thì xơ mép. Lời giải đến từ khuôn dập: một tấm khuôn có lưỡi thép uốn theo hình mảnh, ép xuống là cắt cả trăm mảnh trong một nhát. Giá một bộ ghép hình tụt mạnh.
Đầu thập niên 1930, giữa cuộc Đại suy thoái ở Mỹ, tranh ghép bìa cứng bùng nổ. Người thất nghiệp có nhiều thời gian, ít tiền, và một bộ ghép hình mua một lần chơi cả tuần. Các sạp báo bán những bộ phát hành hằng tuần, mỗi tuần một tranh mới. Có nhà còn mở dịch vụ cho thuê bộ ghép hình như cho thuê sách.
Các mốc chính, nhìn một lượt
| Thời gian | Chuyện gì xảy ra | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Khoảng thập niên 1760 | John Spilsbury bán bản đồ cắt mảnh ở London | Ghép hình ra đời như đồ dạy học |
| Đầu thế kỷ 19 | Tranh cắt mảnh về lịch sử, chữ cái, đạo đức | Vẫn là đồ dạy trẻ |
| Khoảng 1900–1910 | Cơn sốt tranh gỗ cho người lớn ở Mỹ, Anh; mảnh whimsy | Ghép hình thành thú tiêu khiển |
| Đầu thế kỷ 20 | Mảnh có tai và hốc khoá vào nhau; xuất hiện chữ "jigsaw" | Tranh ghép xong nhấc lên không rã |
| Thập niên 1930 | Bìa cứng dập khuôn, bán tranh hằng tuần ở sạp báo Mỹ | Giá rẻ, phổ biến đại chúng |
| Nửa sau thế kỷ 20 | Các hãng châu Âu, Nhật làm bộ 1000, 2000 mảnh in đẹp | Chuẩn số mảnh quen thuộc như hôm nay |
| 2019 | Giải vô địch ghép hình thế giới đầu tiên ở Valladolid, Tây Ban Nha | Ghép hình thành môn thi tốc độ |
Ghép hình đến Việt Nam
Không có tư liệu rõ ràng về bộ ghép hình đầu tiên ở Việt Nam. Điều nhiều người còn nhớ là những tấm tranh ghép bằng gỗ hoặc nhựa cho trẻ nhỏ, mỗi tấm vài mảnh hình con vật, bán ở hiệu sách và chợ đồ chơi. Từ thập niên 1990 trở đi, bộ ghép hình bìa cứng in phong cảnh, tranh hoạt hình nhập từ nước ngoài có mặt ở các nhà sách lớn.
Đợt dịch năm 2020–2021, khi mọi người phải ở nhà dài ngày, ghép hình bỗng được hỏi mua nhiều hơn hẳn ở nhiều nước, Việt Nam cũng vậy. Các bộ 1000 mảnh tranh danh hoạ, bản đồ thế giới, phố cổ Hội An được chia sẻ trên mạng xã hội cùng ảnh "thành quả sau một tuần".
Vì sao một món đồ 260 năm tuổi vẫn sống
Ghép hình sống lâu vì nó nhắm đúng một niềm vui rất người: nhìn thấy trật tự hiện ra từ đống lộn xộn. Mỗi mảnh khớp vào là một lần não được thưởng một chút. Không cần pin, không cần màn hình, cả nhà ngồi quanh một cái bàn là chơi chung được.
Nó cũng đổi vai liên tục. Thế kỷ 18 là đồ dạy địa lý. Đầu thế kỷ 20 là thú vui sang trọng. Thập niên 1930 là cách giết thời gian rẻ tiền. Hôm nay nó là cách nghỉ ngơi khỏi màn hình, và cả một môn thi có bấm giờ.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
- Thử làm một bản đồ cắt mảnh kiểu Spilsbury: in bản đồ Việt Nam khổ A4, dán lên bìa carton cứng, cắt theo ranh giới vài vùng lớn. Đây là cách học địa lý mà trẻ 7–10 tuổi rất thích.
- Bảo tàng: nhiều bảo tàng đồ chơi và bảo tàng lịch sử ở Anh lưu giữ bản đồ cắt mảnh thế kỷ 18; bộ sưu tập số của các thư viện lớn có ảnh chụp chi tiết, xem được trên mạng.
- Sách nên đọc: sách của Anne D. Williams, nhà nghiên cứu lịch sử ghép hình người Mỹ, là nguồn được trích dẫn nhiều về chặng đường từ Spilsbury đến thời bìa cứng.
- Nhìn một bộ ghép hình bằng con mắt khác: lần sau mở hộp 1000 mảnh, để ý đường cắt — lưới đều tăm tắp là sản phẩm của khuôn dập, đường cong ngẫu hứng có mảnh hình con vật là truyền thống cắt tay đầu thế kỷ 20.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người phát minh ra tranh ghép hình?
John Spilsbury, thợ khắc bản đồ ở London, thường được ghi là người làm tranh ghép hình đầu tiên vào khoảng thập niên 1760. Ông dán bản đồ lên gỗ rồi cưa theo biên giới các nước để dạy địa lý. Có thể đã có người làm tương tự trước đó, nhưng ông là người bán món này có hệ thống sớm nhất còn được biết.
Vì sao tranh ghép hình tiếng Anh gọi là jigsaw?
"Jigsaw" là tên chiếc cưa lọng lưỡi mảnh dùng cắt đường cong. Chữ này gắn với tranh ghép khoảng đầu thế kỷ 20, khi tranh gỗ cắt bằng cưa phổ biến. Trước đó người Anh gọi là "dissected puzzle".
Tranh ghép hình bằng bìa cứng có từ bao giờ?
Bìa cứng xuất hiện từ cuối thế kỷ 19 nhưng thật sự phổ biến khi các xưởng dùng khuôn dập để cắt hàng loạt. Đến thập niên 1930 ở Mỹ, tranh bìa cứng rẻ đến mức được bán hằng tuần ở sạp báo.
Mảnh whimsy là gì?
Mảnh whimsy là mảnh ghép cắt thành hình dễ nhận ra như con chim, con mèo, chiếc lá, cái chìa khoá. Kiểu cắt này nổi tiếng từ các bộ tranh gỗ đầu thế kỷ 20 và nay vẫn thấy trong nhiều bộ gỗ cao cấp.
Ghép hình đầu tiên có mảnh khoá vào nhau không?
Không. Bản đồ cắt mảnh thế kỷ 18 chỉ đặt cạnh nhau, dễ xô lệch. Mảnh có tai và hốc khoá chặt vào nhau mới phổ biến từ đầu thế kỷ 20.