Ghép hình bắt não làm cùng lúc nhiều việc: so màu, so hình dáng, giữ bức tranh mẫu trong đầu, thử và loại trừ. Các nghiên cứu cho thấy người hay ghép hình làm tốt hơn ở một số bài kiểm tra nhận thức thị giác – không gian, và ghép hình là cách thư giãn có tác dụng thật với nhiều người. Nhưng nó không phải thuốc: chưa có bằng chứng chắc chắn rằng chỉ ghép hình là đủ để ngăn suy giảm trí nhớ khi về già.
Não làm gì khi bạn tìm một mảnh ghép
Thử quan sát chính mình khi tìm một mảnh còn thiếu. Bạn nhìn chỗ trống, ghi nhớ hình dáng của nó (hai tai, một hốc, một cạnh thẳng) và màu sắc (xanh lá đậm chuyển sang vàng). Bạn quét mắt qua khay, loại nhanh những mảnh sai màu, dừng ở vài mảnh "có vẻ đúng", xoay chúng trong đầu hoặc trên tay, thử, rồi thử tiếp.
Trong vài giây đó, có ít nhất bốn kỹ năng cùng chạy:
- Tri giác thị giác: phân biệt sắc độ, kết cấu, đường nét rất nhỏ.
- Trí nhớ làm việc: giữ hình dáng chỗ trống trong đầu khi mắt đã rời đi chỗ khác.
- Xoay hình trong đầu: tưởng tượng mảnh xoay 90 độ có vừa không.
- Chú ý chọn lọc: bỏ qua hàng trăm mảnh không liên quan để tập trung vào vài mảnh đáng thử.
Các nghiên cứu nói gì
Một nghiên cứu ở Đức đăng năm 2018 trên tạp chí Frontiers in Aging Neuroscience khảo sát người lớn tuổi và thấy những người ghép hình nhiều trong đời có điểm cao hơn ở một số bài kiểm tra nhận thức thị giác – không gian. Nhóm này sau đó làm một thử nghiệm có đối chứng: người lớn tuổi ghép hình đều đặn trong 30 ngày. Kết quả công bố vài năm sau (trên tạp chí PLOS ONE) cho thấy không có khác biệt rõ ràng so với nhóm đối chứng ở phần lớn bài kiểm tra.
Hai kết quả ấy đặt cạnh nhau cho một bài học đáng nhớ: người hay ghép hình có thể đã sẵn giỏi nhìn hình từ trước, chứ chưa chắc ghép hình làm họ giỏi lên. Đó là khác biệt giữa "đi cùng nhau" và "gây ra". Các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu tiếp; tính tới nay, bằng chứng chắc nhất là ghép hình rèn đúng thứ nó dùng — nhìn và so hình — chứ không phải nâng cấp toàn bộ trí não.
Tác dụng thư giãn: chỗ này rõ hơn
Người ghép hình hay tả cảm giác "đầu óc yên lại", "quên mất thời gian". Điều này khớp với khái niệm flow (dòng chảy) mà nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi mô tả: khi việc đang làm vừa đủ khó so với khả năng, có mục tiêu rõ và phản hồi tức thì, người ta chìm vào đó một cách dễ chịu.
Ghép hình hội đủ điều kiện ấy. Mục tiêu rõ (bức tranh trên hộp). Phản hồi tức thì (mảnh khớp hay không khớp, biết ngay). Độ khó tự điều chỉnh được (chọn bộ vừa sức). Thêm nữa, tay bận và mắt bận nên đầu ít chỗ cho lo âu chen vào. Với nhiều người, đó là lý do thật để ghép hình — không cần thêm lý do "tăng IQ".
Lợi ích cho trẻ em
Với trẻ nhỏ, ghép hình là bài tập cho tay và mắt cùng phối hợp: cầm mảnh, xoay, đặt đúng chỗ. Trẻ học từ chỉ vị trí (trên, dưới, cạnh, góc), học kiên nhẫn và học rằng thử sai là chuyện bình thường. Bé ghép cùng anh chị hoặc bố mẹ còn tập chia việc và chờ lượt.
Một số nghiên cứu ở Mỹ theo dõi trẻ mẫu giáo thấy bé được chơi ghép hình nhiều ở nhà làm bài kiểm tra xoay hình tốt hơn về sau. Cũng như với người lớn, kết quả này là quan sát, không chứng minh ghép hình là nguyên nhân duy nhất — nhưng là một gợi ý tốt để để sẵn vài hộp ghép hình trong nhà.
So sánh với những thú vui khác
| Hoạt động | Rèn mạnh nhất | Điểm cộng |
|---|---|---|
| Ghép hình | Nhìn hình, so màu, kiên nhẫn | Thư giãn, chơi chung cả nhà được |
| Đọc sách | Ngôn ngữ, tưởng tượng | Vốn từ, kiến thức |
| Học nhạc cụ | Phối hợp tay, nghe, ghi nhớ | Kỹ năng mới hoàn toàn |
| Đi bộ, vận động | Sức khoẻ tim mạch | Có lợi cho não qua đường tuần hoàn |
| Gặp gỡ, trò chuyện | Giao tiếp, cảm xúc | Giảm cô đơn — yếu tố quan trọng khi về già |
Nhiều tổ chức y tế khuyên rằng giữ não khoẻ cần một "gói" thói quen: vận động, ngủ đủ, ăn uống hợp lý, gặp gỡ người khác và học điều mới. Ghép hình là một món trong gói đó, không thay được cả gói.
Làm cho ghép hình "có ích" hơn
- Đổi kiểu tranh: lâu nay toàn ghép phong cảnh thì thử tranh trừu tượng, bản đồ, tranh đơn sắc. Thứ mới mới bắt não học.
- Ghép cùng người khác: thêm phần trò chuyện, phối hợp, cười đùa — rất có lợi cho người lớn tuổi sống một mình.
- Không nhìn tranh mẫu: thử ghép một vùng mà không xem nắp hộp. Khó hơn hẳn, và bắt trí nhớ làm việc nhiều hơn.
- Đứng dậy nghỉ: ghép mải miết ba tiếng không nghỉ thì cổ vai và mắt chịu thiệt.
Góc nhìn hôm nay: nên kỳ vọng gì
Hãy ghép hình vì nó vui, vì cả nhà có cớ ngồi cùng nhau, vì đầu óc được nghỉ khỏi màn hình. Đừng mua bộ 2000 mảnh với kỳ vọng "chống lão hoá não". Nếu bạn hoặc người thân thấy hay quên bất thường — quên đường về nhà quen, lặp lại một câu hỏi nhiều lần trong ngày, nhầm lẫn thời gian — đó là lúc đi khám bác sĩ chuyên khoa thần kinh, không phải lúc mua thêm bộ ghép hình.
Câu hỏi thường gặp
Ghép hình có giúp tăng trí thông minh không?
Ghép hình rèn tốt khả năng nhìn hình, so màu, xoay hình trong đầu. Chưa có bằng chứng chắc rằng nó nâng trí thông minh nói chung.
Ghép hình có phòng được Alzheimer không?
Chưa có bằng chứng ghép hình một mình ngăn được Alzheimer hay sa sút trí tuệ. Nó có thể là một phần lối sống năng động, cùng với vận động, ngủ đủ và gặp gỡ. Thấy dấu hiệu hay quên bất thường thì nên đi khám.
Vì sao ghép hình làm mình thấy thư giãn?
Ghép hình có mục tiêu rõ, phản hồi tức thì và độ khó vừa sức — đúng các điều kiện để người ta chìm vào trạng thái tập trung dễ chịu. Tay và mắt bận nên đầu ít chỗ cho lo âu.
Trẻ em ghép hình được lợi gì?
Trẻ tập phối hợp tay mắt, học từ chỉ vị trí, kiên nhẫn và quen với chuyện thử sai. Ghép cùng người khác còn tập chia việc và chờ lượt.