Tranh làng Sình là dòng tranh dân gian của làng Lại Ân (thường gọi là làng Sình) bên bờ sông Hương, gần cố đô Huế. Khác với tranh Đông Hồ hay Hàng Trống để treo, tranh làng Sình chủ yếu là tranh thờ cúng: được dùng trong lễ cúng rồi đem hoá (đốt) đi. Tranh in nét bằng ván khắc gỗ trên giấy dó quét điệp, tô màu tay với những gam đỏ, vàng, xanh, tím rực, mang đậm tín ngưỡng của người miền Trung.
Làng Sình bên sông Hương
Làng Lại Ân nằm ở hạ lưu sông Hương, cách trung tâm Huế khoảng chục cây số về phía đông, nay thuộc thành phố Huế. Người dân gọi quen là làng Sình. Theo các nhà nghiên cứu và lời kể trong làng, nghề tranh ở đây có từ khoảng thế kỷ 16 – 17, khi người Việt từ phía Bắc vào khai khẩn đất Thuận Hoá mang theo nghề.
Làng Sình cũng nổi tiếng với lễ hội vật làng Sình đầu xuân — một sinh hoạt văn hoá khác hẳn nghề tranh nhưng góp phần làm nên tên tuổi của làng.
Tranh để cúng, không để treo
Điều khiến tranh làng Sình khác biệt là công dụng. Người miền Trung dùng tranh trong các lễ cúng: cúng gia tiên, cúng đất, cúng giải hạn, cúng thần linh, cúng ngày Tết và rằm tháng Bảy. Tranh được đặt lên bàn thờ trong lúc cúng, rồi cùng với vàng mã được hoá đi sau lễ, như một cách "gửi" đến thế giới bên kia.
Vì vậy, khác với những bức Đông Hồ có thể treo cả năm, tranh làng Sình hiếm khi được giữ lại. Những bức cổ còn sót đến nay rất ít, chủ yếu do các nhà sưu tầm hay bảo tàng giữ.
Các loại tranh chính
| Loại tranh | Nội dung | Dùng trong lễ |
|---|---|---|
| Tranh thần linh | Các vị thần, bà Chúa, ông Táo, thần bếp | Cúng thần, cúng đất, cầu an |
| Tranh con giáp | Mười hai con giáp, mỗi con một bức | Cúng giải hạn theo tuổi, đầu năm |
| Tranh đồ thế | Vẽ đồ dùng như áo quần, giày dép, đồ trang sức, vật dụng | "Gửi" đồ dùng cho người đã khuất |
| Tranh thế mạng | Hình người nam, người nữ (gọi là "ông thế", "bà thế") | Cúng giải hạn, "thế mạng" cho người ốm, người gặp hạn theo tín ngưỡng dân gian |
| Tranh gia súc, gia cầm | Trâu, bò, heo, gà, voi, ngựa | Cầu cho vật nuôi khoẻ mạnh, mùa màng |
Đây là những tục lệ tín ngưỡng dân gian; mỗi gia đình, mỗi vùng có cách hiểu và cách làm khác nhau.
Cách làm tranh làng Sình
- Giấy: giấy dó, quét một lớp điệp (vỏ sò, vỏ hến nghiền trộn hồ) làm nền trắng ngà, giống Đông Hồ.
- In nét: in nét đen bằng ván khắc gỗ mít hoặc gỗ thị.
- Tô màu: tô màu bằng tay bằng bút lông, mỗi tranh chỉ vài màu: đỏ điều, vàng, xanh lá, tím hoa cà, hồng. Màu được tô nhanh, có chỗ tràn nét — một nét tự nhiên của tranh làm số lượng lớn cho lễ cúng.
- Phơi khô, xếp thành bộ theo loại lễ.
Màu truyền thống lấy từ thiên nhiên — gỗ vang, hoa hoè, lá chàm, đá son — nhưng ngày nay nhiều cơ sở dùng phẩm màu công nghiệp.
Bộ tranh mười hai con giáp
Trong các loại tranh làng Sình, bộ mười hai con giáp được người ngoài biết đến nhiều nhất. Mỗi con giáp một tờ: chuột, trâu, hổ, mèo, rồng, rắn, ngựa, dê, khỉ, gà, chó, heo — đúng thứ tự con giáp của người Việt, với con Mèo ở vị trí thứ tư. Theo tục lệ dân gian xứ Huế, đầu năm hoặc khi gặp năm "hạn", gia đình mua tranh con giáp ứng với tuổi người trong nhà để cúng, cầu bình an, rồi hoá tranh sau lễ.
Con giáp làng Sình được vẽ rất giản lược: thân là một mảng màu, chân là vài nét, mắt là một chấm. Nhưng nhìn vẫn biết ngay con nào, và mỗi con có một nét ngộ nghĩnh riêng. Ngày nay, bộ con giáp làng Sình cũng được in làm tranh treo, thiệp, quà lưu niệm — một cách để tranh "sống" lâu hơn ngọn lửa hoá vàng.
Vẻ đẹp mộc mạc
Tranh làng Sình có hình rất giản lược: người đứng thẳng, hai tay chắp, mặt chỉ vài nét; con trâu, con ngựa như hình cắt giấy. Không có phối cảnh, không có bóng đổ. Màu rực, mảng màu to, nét tô đôi chỗ lệch ra ngoài. Với con mắt hôm nay, chính sự mộc mạc ấy lại có sức hút — nhiều hoạ sĩ đương đại tìm về tranh làng Sình để học cách giản lược hình.
Giữ một nghề đang mai một
Từ nửa sau thế kỷ 20, nhu cầu tranh thờ giảm, giấy in công nghiệp thay thế, nghề tranh làng Sình thu hẹp. Nghệ nhân Kỳ Hữu Phước được biết đến là người có công lớn trong việc giữ và khôi phục tranh làng Sình theo lối cũ, khắc lại bản gỗ, mở rộng sang tranh trang trí và tranh lưu niệm để nghề có thêm đầu ra. Các lễ hội ở Huế cũng thường có gian trưng bày, hướng dẫn in tranh làng Sình cho du khách.
Góc nhìn hôm nay: ghé làng Sình khi đến Huế
Nếu đến Huế, hãy dành một buổi ghé làng Sình. Đi theo đường dọc sông Hương về phía biển, bạn có thể tìm đến nhà các nghệ nhân, xem khắc gỗ, in nét, tô màu, và tự tay tô một bức tranh con giáp của tuổi mình. Một bức tranh làng Sình nhỏ, đóng khung đơn giản, là món quà lưu niệm có câu chuyện thật — và mỗi bức bán ra là một ngày nghề được sống thêm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh làng Sình ở đâu?
Tranh làng Sình là tranh của làng Lại Ân, thường gọi là làng Sình, bên bờ sông Hương, cách trung tâm Huế khoảng chục cây số về phía đông.
Tranh làng Sình dùng để làm gì?
Chủ yếu dùng trong các lễ cúng như cúng gia tiên, cúng đất, giải hạn, cúng Tết. Sau lễ, tranh thường được hoá cùng vàng mã, nên ít bức cổ còn giữ được.
Tranh làng Sình khác tranh Đông Hồ thế nào?
Đông Hồ in màu bằng nhiều bản khắc và chủ yếu để treo. Làng Sình in nét rồi tô màu tay, chủ yếu là tranh thờ cúng được hoá sau lễ, hình giản lược và màu rực.
Tranh làng Sình có những loại nào?
Có tranh thần linh, tranh mười hai con giáp, tranh đồ thế vẽ đồ dùng, tranh thế mạng hình người và tranh gia súc, gia cầm, mỗi loại dùng cho một kiểu lễ.