Tranh Kim Hoàng là dòng tranh dân gian của làng Kim Hoàng ở phía tây Hà Nội, nổi bật vì được in trên giấy nền đỏ hoặc hồng điều thay vì nền trắng, và trên tranh thường có chữ Hán – Nôm đề câu chúc. Kết hợp in nét bằng ván khắc với tô màu tay, tranh Kim Hoàng từng là tranh Tết quen của vùng xứ Đoài. Dòng tranh gần như thất truyền sau trận lũ lớn năm 1915, và chỉ được phục dựng trong những năm gần đây.
Làng tranh xứ Đoài
Làng Kim Hoàng thuộc vùng Hoài Đức xưa, nay nằm trong địa phận thành phố Hà Nội. Theo các nhà nghiên cứu, nghề tranh ở đây phát triển khoảng thế kỷ 18 và cực thịnh vào thế kỷ 19, với chợ tranh họp vào dịp cuối năm. Tranh Kim Hoàng đi theo người buôn đến các làng quê xứ Đoài (vùng Sơn Tây, Hà Tây cũ) và xa hơn.
Năm 1915, một trận lũ lớn làm vỡ đê sông Hồng gây ngập úng nặng cả vùng. Nhiều nhà làm tranh bị cuốn trôi bản khắc, mất cơ nghiệp. Sau trận lũ, nghề tranh Kim Hoàng suy tàn nhanh; đến giữa thế kỷ 20 gần như không còn ai làm. Đây là cách giải thích phổ biến, được nhiều nhà nghiên cứu nhắc đến, dù quá trình suy tàn có lẽ còn do nhiều nguyên nhân khác như sự cạnh tranh của tranh in công nghiệp.
Đặc điểm nhận biết
| Đặc điểm | Tranh Kim Hoàng |
|---|---|
| Nền giấy | Giấy nhuộm đỏ (đỏ điều, hồng sen) hoặc vàng; một số tranh nền trắng |
| Cách làm | In nét đen bằng ván khắc gỗ, tô màu bằng tay |
| Màu tô | Ít màu: trắng, vàng, xanh, đen trên nền đỏ |
| Chữ trên tranh | Thường có chữ Hán hoặc Nôm đề câu chúc, đôi câu đối, giải thích tranh |
| Đề tài | Tranh chúc Tết, con vật mang điềm lành, sinh hoạt, tích truyện |
Nền đỏ là đặc điểm dễ nhận nhất. Màu đỏ hợp với không khí Tết, gợi may mắn; trên nền đỏ, các mảng trắng, vàng, xanh nổi bật lên rất rõ. Nhưng cũng chính vì giấy đỏ nhuộm phẩm, tranh Kim Hoàng dễ phai màu, ít bức cổ còn giữ được đến nay.
Những bức tranh tiêu biểu
- Gà Đại Cát: con gà trống đứng hiên ngang, đề chữ "Đại Cát" (rất tốt lành). Gà trống được người xưa coi là con vật có "ngũ đức" theo quan niệm Nho giáo: văn, võ, dũng, nhân, tín.
- Tranh con vật nuôi: lợn, gà, trâu — gần gũi với đời sống nông thôn, mang ý no đủ.
- Tranh chữ: chữ Hán lớn như Phúc, Lộc, Thọ, Hỷ, kết hợp hình vẽ trong nét chữ.
- Tranh tích truyện: các tích trong văn học Nôm và truyện cổ.
- Tranh con giáp, con vật: hổ, cá chép, chim… mang ý cầu may.
Chữ trên tranh không chỉ để trang trí. Với người xem thời ấy, câu đề là "lời" của bức tranh: nói rõ ý chúc, hoặc kể tích truyện. Tranh Kim Hoàng vì thế gần với tranh chữ, tranh câu đối.
Kim Hoàng nằm ở đâu giữa Đông Hồ và Hàng Trống
Các nhà nghiên cứu thường nhận xét tranh Kim Hoàng có vị trí "ở giữa":
- Giống Hàng Trống ở cách làm: in nét bằng ván khắc, tô màu bằng tay.
- Giống Đông Hồ ở tinh thần: tranh của làng quê, mộc mạc, đề tài gần nông thôn.
- Riêng ở nền giấy màu và chữ đề đậm đặc.
Điều này hợp với vị trí địa lý: Kim Hoàng nằm gần Thăng Long, giữa thành thị và nông thôn.
Phục dựng một dòng tranh đã mất
Phục dựng tranh Kim Hoàng khó hơn Đông Hồ hay Hàng Trống, vì không còn nghệ nhân sống nào làm theo lối cũ, và bản khắc gốc gần như không còn. Từ những năm 2010, các nhà nghiên cứu, hoạ sĩ, chính quyền địa phương và người dân làng Kim Hoàng đã cùng nhau sưu tầm tranh cổ còn lưu ở các bảo tàng trong và ngoài nước, khắc lại bản gỗ, thử nghiệm giấy và màu, mở lớp dạy cho người trong làng.
Những bức tranh cổ còn lại nằm rải rác ở các bộ sưu tập — có bức ở bảo tàng nước ngoài, do người sưu tầm phương Tây mua về từ đầu thế kỷ 20. Chúng trở thành "bản mẫu" cho công việc phục dựng.
Cách nhìn một bức Kim Hoàng
- Nhìn nền: đỏ hay vàng? Có phai đều không?
- Nhìn nét: nét in đen có đều, có chỗ nào đứt do bản gỗ mòn không?
- Nhìn màu tô: mấy màu, tô tràn hay gọn trong nét?
- Nhìn chữ: chữ đề nói gì? Có câu đối hai bên không? Nếu không đọc được chữ Hán – Nôm, chụp ảnh nhờ người biết chữ hoặc tra cứu.
Góc nhìn hôm nay: Tết này treo một bức tranh đỏ
Nếu bạn muốn trang trí Tết bằng thứ gì đó có gốc gác, tranh Kim Hoàng phục dựng là một lựa chọn ít người biết. Nền đỏ của nó hợp với không khí Tết hơn nhiều đồ trang trí nhựa. Khi mua, hỏi rõ tranh in từ bản khắc mới của làng hay chỉ là bản in ảnh; tranh in từ ván khắc thật sẽ có nét hơi lệch, màu tô tay không đều — chính những "khuyết điểm" ấy là dấu của tay người.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Kim Hoàng ở đâu?
Tranh Kim Hoàng là tranh của làng Kim Hoàng thuộc vùng Hoài Đức xưa, nay nằm trong địa phận thành phố Hà Nội, vùng xứ Đoài.
Tranh Kim Hoàng có gì đặc biệt?
Tranh thường in trên giấy nền đỏ hoặc vàng thay vì nền trắng, in nét bằng ván khắc rồi tô màu tay, và có nhiều chữ Hán – Nôm đề câu chúc trên tranh.
Vì sao tranh Kim Hoàng bị thất truyền?
Cách giải thích phổ biến là trận lũ lớn năm 1915 làm nhiều gia đình mất bản khắc và cơ nghiệp. Sự cạnh tranh của tranh in công nghiệp cũng góp phần khiến nghề suy tàn.
Tranh Gà Đại Cát có ý nghĩa gì?
Gà Đại Cát là tranh con gà trống đề chữ "Đại Cát", nghĩa là rất tốt lành. Gà trống được coi là con vật có ngũ đức văn, võ, dũng, nhân, tín, là lời chúc may mắn đầu năm.