Tranh thờ của người Tày, Nùng, Dao: bộ tranh trong lễ cấp sắc

Tranh thờ của người Dao, Tày, Nùng ở miền núi phía Bắc là những bộ tranh vẽ tay các vị thần, cảnh thiên đình, địa phủ, dùng trong nghi lễ do thầy cúng thực hiện — nổi tiếng nhất là lễ cấp sắc của người Dao. Khác tranh Đông Hồ in hàng loạt, mỗi bộ tranh thờ được vẽ riêng, truyền trong dòng họ, chịu ảnh hưởng sâu của Đạo giáo, và là một trong những di sản hội hoạ dân gian đặc sắc nhất của Việt Nam.

Tranh trong đời sống tín ngưỡng

Ở nhiều cộng đồng Dao, Tày, Nùng, Cao Lan, Sán Chay…, các thầy cúng (tuỳ dân tộc và nhóm, có thầy tào, thầy pụt, then…) giữ những bộ tranh thờ. Tranh chỉ được treo lên trong các nghi lễ lớn: lễ cấp sắc, lễ cầu an, lễ tang, lễ cúng bản. Lúc bình thường, tranh được cuộn lại, cất cẩn thận.

Trong lễ, các bức tranh được treo thành hàng, tạo thành một "điện thờ" tạm, nơi các vị thần được mời về chứng giám. Tranh không phải đồ trang trí; với người trong cộng đồng, đó là hiện thân của thần linh.

Lễ cấp sắc của người Dao

Cấp sắc là nghi lễ trưởng thành quan trọng đối với nam giới người Dao: người được cấp sắc được công nhận là người trưởng thành, được tổ tiên và thần linh ghi nhận, có thể làm thầy cúng nếu học tiếp. Lễ kéo dài nhiều ngày, có nhiều phần với ca hát, múa, đọc kinh. Trong suốt lễ, bộ tranh thờ được treo phía trên bàn thờ, là "phông nền" của toàn bộ nghi lễ.

Cách thức tổ chức, số ngày, số bậc cấp sắc khác nhau giữa các nhóm Dao (Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần Chẹt…) và giữa các vùng. Lễ cấp sắc của người Dao ở một số địa phương đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Một bộ tranh gồm những gì

Bộ tranh thờ thường gồm từ mười mấy đến vài chục bức, mỗi bức một vị thần hoặc một cảnh. Nội dung thay đổi theo nhóm, nhưng hay gặp:

Cách vẽ và chất liệu

• Giấy: giấy bản, giấy dó tự làm hoặc mua từ người Kinh; có bộ vẽ trên vải.
• Màu: màu từ khoáng chất (son đỏ, đá xanh) và thực vật, trộn với keo da trâu hoặc nhựa cây để bám giấy. Sau này có dùng phẩm màu mua ở chợ.
• Người vẽ: thường chính là thầy cúng hoặc những người được truyền nghề vẽ tranh thờ. Người vẽ phải kiêng khem, chọn ngày lành, đọc kinh trước khi vẽ.
• Mẫu: vẽ theo mẫu truyền lại, nhưng mỗi người vẽ có nét riêng; nhìn kỹ có thể phân biệt bộ tranh của các vùng, các họa sĩ.

Phong cách chung: nhân vật chính to, đặt giữa, nhân vật phụ nhỏ hơn bao quanh; màu đỏ, xanh, vàng, đen tương phản mạnh; trang phục nhiều hoạ tiết; nét vẽ mạnh, dứt khoát.

Ảnh hưởng Đạo giáo và bản sắc riêng

Tên gọi và hình tượng nhiều vị thần trong tranh có gốc từ Đạo giáo Trung Hoa, du nhập qua nhiều thế kỷ giao lưu. Nhưng tranh thờ của người Dao, Tày, Nùng không phải bản sao: nhân vật mặc trang phục địa phương, hoạ tiết lấy từ thổ cẩm, cách bố cục và màu sắc mang thẩm mỹ của từng dân tộc. Các nhà nghiên cứu coi đây là ví dụ điển hình về việc một tôn giáo du nhập được "bản địa hoá".

Nguy cơ thất thoát

Từ cuối thế kỷ 20, tranh thờ cổ trở thành món hàng được giới sưu tầm trong và ngoài nước săn lùng. Nhiều bộ tranh quý đã bị bán ra khỏi bản, có bộ bị tách lẻ từng bức. Mất bộ tranh, cộng đồng mất một phần không thay được của đời sống tín ngưỡng. Các nhà nghiên cứu và cơ quan văn hoá đã khuyến khích việc vẽ lại tranh mới để dùng trong nghi lễ, giữ bộ tranh cổ trong cộng đồng, và lưu giữ một số bộ ở bảo tàng.

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) là nơi có bộ sưu tập và các trưng bày, ấn phẩm về tranh thờ các dân tộc miền núi phía Bắc, phù hợp cho người muốn tìm hiểu kỹ.

Góc nhìn hôm nay: xem với sự tôn trọng

Nếu có dịp lên các tỉnh miền núi phía Bắc và được mời dự một lễ có treo tranh thờ, hãy nhớ đây là không gian thiêng của cộng đồng. Hỏi trước khi chụp ảnh, không chạm vào tranh, không hỏi mua tranh thờ đang dùng. Muốn mang về một kỷ niệm, hãy tìm tranh vẽ mới do chính người trong bản làm để bán, hoặc sách ảnh về tranh thờ. Xem tranh ở bảo tàng trước chuyến đi sẽ giúp bạn hiểu những gì mình được thấy.