Tranh Hàng Trống là dòng tranh dân gian của phố Hàng Trống và các phố lân cận ở Hà Nội, có cách làm khác hẳn Đông Hồ: chỉ in nét đen bằng một bản khắc gỗ, còn màu được tô bằng tay với bút lông, có chỗ đậm nhạt, chuyển màu mềm mại. Tranh Hàng Trống phục vụ người thành thị, nổi tiếng với tranh thờ, tranh Tết như Lý ngư vọng nguyệt, bộ Tứ bình, Ngũ hổ, và những bức Tố nữ thướt tha.
Tranh của người kẻ chợ
Hàng Trống là một phố cổ ở trung tâm Hà Nội, gần Hồ Gươm. Vào thời thịnh của nghề, khoảng thế kỷ 18 – 19 và đầu thế kỷ 20, nhiều gia đình ở Hàng Trống, Hàng Nón, Hàng Quạt… làm tranh. Khác với tranh Đông Hồ bán cho nhà quê, tranh Hàng Trống chủ yếu bán cho người phố: quan lại, nhà buôn, thợ thủ công, những gia đình có bàn thờ cầu kỳ và muốn tranh treo phòng khách tinh tế hơn.
Vì phục vụ khách thành thị, tranh Hàng Trống có nét thanh, màu tinh tế, nhiều đề tài mang dấu ấn văn hoá Nho, Phật, Đạo và tín ngưỡng thờ Mẫu.
Cách làm: một bản nét, tô màu bằng tay
- Khắc bản nét: thợ khắc một bản gỗ duy nhất chứa toàn bộ nét đen của tranh. Nét Hàng Trống mảnh và uyển chuyển hơn nét Đông Hồ.
- In nét: in nét đen lên giấy dó hoặc giấy xuyến (một loại giấy mỏng, mịn). Có những tranh thờ không in mà vẽ nét hoàn toàn bằng tay.
- Tô màu: người thợ dùng bút lông tô từng mảng màu, có thể "vờn" — tô đậm ở mép, nhạt dần vào trong — để tạo cảm giác khối. Đây là chỗ thể hiện tay nghề.
- Bồi tranh: tranh thờ khổ lớn thường được bồi lên giấy dày hoặc vải để treo lâu.
Màu Hàng Trống ban đầu cũng lấy từ thiên nhiên — chàm, son, hoa hoè, than — nhưng từ đầu thế kỷ 20, phẩm màu nhập khẩu dần được dùng nhiều, cho màu tươi và đa dạng hơn.
Đề tài chính
| Nhóm tranh | Ví dụ | Dùng làm gì |
|---|---|---|
| Tranh thờ | Ngũ hổ, Tam toà Thánh Mẫu, tranh Quan Âm, tranh ông Hoàng | Treo ở điện thờ, bàn thờ trong nhà và đền phủ |
| Tranh Tết, tranh chúc tụng | Lý ngư vọng nguyệt (cá chép trông trăng), Tố nữ, Thất đồng (bảy em bé) | Treo dịp Tết, cầu may, cầu con cái học hành đỗ đạt |
| Tranh bộ | Tứ bình bốn mùa (mai, lan, cúc, trúc hoặc xuân, hạ, thu, đông) | Treo phòng khách thành bộ bốn bức |
| Tranh truyện | Tích truyện Nôm, truyện cổ | Trang trí, kể chuyện |
Lý ngư vọng nguyệt
Bức tranh cá chép uốn mình nhìn vầng trăng giữa những làn nước xoáy và rong rêu là một trong những bức tiêu biểu nhất của Hàng Trống. Tranh thường được treo dịp Tết Trung thu hay Tết Nguyên đán, gắn với ước mong học trò "cá chép hoá rồng" — thi đỗ, thành đạt. Nét nước xoáy uốn lượn là chỗ người xem khen tay thợ.
Ngũ hổ
Năm con hổ năm màu, tượng trưng cho năm phương, là tranh thờ quen thuộc trong tín ngưỡng thờ Mẫu và ở các điện thờ. Hổ trong tranh Hàng Trống dữ mà vẫn có nét ngộ nghĩnh, mắt tròn, râu vểnh.
Hàng Trống khác Đông Hồ thế nào
- Cách lên màu: Đông Hồ in màu bằng nhiều bản khắc, mảng màu phẳng. Hàng Trống tô màu tay, có đậm nhạt.
- Thứ tự: Đông Hồ in màu trước, nét sau. Hàng Trống in nét trước, tô màu sau.
- Giấy: Đông Hồ nổi tiếng với giấy điệp. Hàng Trống thường dùng giấy dó, giấy xuyến trơn.
- Khách hàng: Đông Hồ cho nông thôn, Hàng Trống cho thành thị.
- Tính cách: Đông Hồ mộc, hồn nhiên. Hàng Trống thanh, cầu kỳ.
Người giữ nghề
Đến cuối thế kỷ 20, nghề tranh Hàng Trống gần như mai một: tranh in công nghiệp, tranh ảnh rẻ thay thế; phố Hàng Trống chuyển sang buôn bán khác. Nghệ nhân Lê Đình Nghiên, thuộc dòng họ làm tranh lâu đời, được biết đến như một trong rất ít người còn làm tranh Hàng Trống theo lối cổ, và đã dạy lại nghề cho người trẻ. Một số hoạ sĩ, nhà nghiên cứu, nhóm trẻ ở Hà Nội cũng phục dựng tranh, mở lớp trải nghiệm tô tranh.
Góc nhìn hôm nay: thử tô một bức tranh Hàng Trống
Ở Hà Nội có một số nơi mở lớp trải nghiệm tô màu tranh Hàng Trống: người học nhận một tờ giấy đã in nét, được hướng dẫn pha màu và kỹ thuật "vờn" mép đậm, giữa nhạt. Bạn sẽ hiểu ngay vì sao hai bức tranh cùng một bản nét lại không bao giờ giống hệt nhau — tay người tô quyết định. Nếu không có dịp, có thể in một bản nét tranh cá chép hay Tứ bình từ sách tranh dân gian, tô bằng màu nước tại nhà, treo dịp Tết như một lời chúc tự tay làm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Hàng Trống là gì?
Là dòng tranh dân gian của phố Hàng Trống và các phố lân cận ở Hà Nội, chỉ in nét đen bằng một bản khắc gỗ rồi tô màu bằng tay với bút lông.
Tranh Hàng Trống khác tranh Đông Hồ thế nào?
Đông Hồ in màu bằng nhiều bản khắc, màu phẳng, in nét sau cùng, dùng giấy điệp. Hàng Trống in nét trước rồi tô màu tay có đậm nhạt, phục vụ khách thành thị.
Lý ngư vọng nguyệt nghĩa là gì?
Nghĩa là cá chép trông trăng. Đây là bức tranh tiêu biểu của Hàng Trống, gắn với ước mong học hành đỗ đạt như cá chép hoá rồng.
Tranh Ngũ hổ treo ở đâu?
Tranh Ngũ hổ thường treo ở điện thờ, đền phủ và một số bàn thờ trong nhà, gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu. Năm con hổ năm màu tượng trưng cho năm phương.
Ai còn làm tranh Hàng Trống?
Nghệ nhân Lê Đình Nghiên được biết đến là một trong rất ít người còn làm tranh Hàng Trống theo lối cổ. Một số nhóm trẻ và hoạ sĩ ở Hà Nội cũng phục dựng và mở lớp trải nghiệm.