Lịch âm Việt Nam và Trung Quốc: vì sao có năm Tết lệch ngày, lệch tháng

Âm lịch Việt Nam và Trung Quốc tính theo cùng một phương pháp, nhưng Việt Nam tính theo giờ Hà Nội (múi giờ UTC+7), còn Trung Quốc tính theo giờ Bắc Kinh (UTC+8). Vì thời điểm trăng mới (sóc) đôi khi rơi gần nửa đêm, chênh một giờ có thể làm ngày mùng 1 lệch một ngày, thậm chí làm tháng nhuận khác nhau, khiến Tết hai nước lệch một ngày hoặc cả một tháng. Các năm Tết lệch được nhắc nhiều là 1968, 1985 và 2007.

Âm lịch thật ra là "âm dương lịch"

Lịch ta dùng thường gọi là âm lịch, nhưng chính xác là âm dương lịch: tháng tính theo Mặt Trăng (mỗi tháng bắt đầu ở ngày trăng mới, tức ngày sóc), còn năm được điều chỉnh theo Mặt Trời bằng cách thêm tháng nhuận, để Tết luôn rơi vào cuối đông – đầu xuân. Ngoài ra lịch còn có 24 tiết khí (Lập xuân, Thanh minh, Hạ chí, Đông chí…) tính theo vị trí Mặt Trời.

Những thời điểm quan trọng — sóc, trung khí — được tính theo một múi giờ cụ thể. Đó là chỗ nảy sinh khác biệt.

Từ năm 1968: lịch Việt theo giờ Hà Nội

Trước đây, lịch âm ở Việt Nam về cơ bản theo cách tính dùng giờ Bắc Kinh. Cuối thập niên 1960, nhà nước Việt Nam (khi đó ở miền Bắc) ban hành quy định tính lịch theo múi giờ của Việt Nam, UTC+7. Lịch theo giờ Hà Nội áp dụng từ năm 1968 ở miền Bắc, và sau năm 1975 thống nhất trong cả nước.

Đây là một quyết định khoa học hợp lý: lịch của một nước nên tính theo giờ của chính nước đó. Nhưng hệ quả là âm lịch Việt Nam không còn trùng hoàn toàn với âm lịch Trung Quốc.

Vì sao chênh một giờ lại lệch cả ngày

Hãy tưởng tượng thời điểm trăng mới xảy ra lúc 23 giờ 30 phút theo giờ Hà Nội. Ở Hà Nội, vẫn là ngày hôm ấy → ngày đó là mùng 1. Nhưng ở Bắc Kinh, lúc đó đã là 0 giờ 30 phút ngày hôm sau → mùng 1 của Trung Quốc là ngày hôm sau. Hai lịch lệch nhau một ngày.

Lệch một ngày ở tháng thường thì ít ai để ý. Nhưng nếu nó rơi vào tháng Giêng, Tết hai nước sẽ khác ngày. Và nếu sự lệch làm thay đổi việc tháng nào thiếu trung khí, tháng nhuận của hai lịch cũng khác nhau — dẫn tới Tết lệch hẳn một tháng.

Những năm Tết lệch đáng nhớ

Năm 1985 là trường hợp đặc biệt: hai lịch đặt tháng nhuận ở hai năm khác nhau — lịch Trung Quốc có tháng nhuận cuối năm Giáp Tý 1984, còn theo cách tính của Việt Nam tháng nhuận rơi vào năm sau — nên Tết Ất Sửu ở Việt Nam đến sớm hơn gần một tháng. Nhiều người lớn tuổi còn nhớ năm ấy người Hoa ở Việt Nam và người Việt ăn Tết khác hẳn thời điểm.

Những năm khác, hai lịch thường trùng nhau; các trường hợp lệch không nhiều.

Lệch ngày có ảnh hưởng gì

• Ngày lễ: Tết, Rằm tháng Giêng, Trung thu có thể lệch một ngày giữa người Việt và cộng đồng người Hoa.
• Tính tuổi: người sinh đúng những ngày lệch có thể có năm âm lịch khác nhau tuỳ lịch dùng.
• Tra lịch: lịch vạn niên in ở Việt Nam và Trung Quốc có thể khác ngày ở một số ngày; người Việt nên dùng lịch Việt Nam do cơ quan có chuyên môn biên soạn.

Ai làm lịch ở Việt Nam

Âm lịch Việt Nam được các nhà thiên văn, toán học và nghiên cứu lịch tính toán, công bố; cơ quan chuyên môn của nhà nước chịu trách nhiệm biên soạn lịch chính thức. Lịch được tính trước nhiều năm bằng các công thức thiên văn, nên ta biết được Tết của nhiều năm tới từ bây giờ.

Tra ngày âm lịch cho đúng

Vì có thể lệch, khi cần ngày âm lịch chính xác — ngày giỗ, ngày cúng, ngày sinh âm lịch — hãy làm theo vài bước đơn giản. Thứ nhất, dùng lịch in ở Việt Nam hoặc ứng dụng lịch có ghi rõ "âm lịch Việt Nam". Thứ hai, với những năm cũ (trước 1968), nhớ rằng lịch khi ấy có thể đã tính theo cách khác; đối chiếu với giấy tờ, gia phả của gia đình. Thứ ba, nếu ngày âm lịch quan trọng rơi đúng tháng nhuận, hỏi người lớn trong nhà về lệ của gia đình. Chỉ cần thêm một bước kiểm tra là tránh được chuyện cả nhà làm giỗ lệch ngày.

Góc nhìn hôm nay: tự kiểm lịch hai nước

Mở một lịch vạn niên trực tuyến có cả chế độ Việt Nam và Trung Quốc, tra Tết của năm 1985 và năm 2007. Rồi tra năm sinh của chính bạn. Bài tập nhỏ này cho thấy lịch không phải thứ "tự nhiên có sẵn", mà là kết quả của tính toán và quy ước — một múi giờ chênh một tiếng đủ làm cả nước ăn Tết sớm một tháng.