Người xưa chia một ngày đêm thành 12 giờ, mỗi giờ dài bằng 2 tiếng đồng hồ ngày nay và mang tên một con giáp: giờ Tý từ 23 giờ đến 1 giờ sáng, giờ Sửu 1 – 3 giờ, giờ Dần 3 – 5 giờ… cho đến giờ Hợi 21 – 23 giờ. Ban đêm còn được chia thành năm "canh". Những cách nói như "nửa đêm giờ Tý", "giữa trưa chính Ngọ", "canh ba" đều đến từ hệ giờ này.
Bảng 12 giờ con giáp
| Giờ | Từ – đến (giờ hiện đại) | Cách nói quen |
|---|---|---|
| Tý | 23:00 – 01:00 | Nửa đêm; "chính Tý" là đúng 0 giờ |
| Sửu | 01:00 – 03:00 | Khuya |
| Dần | 03:00 – 05:00 | Gần sáng, gà gáy |
| Mão | 05:00 – 07:00 | Rạng sáng, mặt trời mọc |
| Thìn | 07:00 – 09:00 | Sáng |
| Tỵ | 09:00 – 11:00 | Gần trưa |
| Ngọ | 11:00 – 13:00 | Giữa trưa; "chính Ngọ" là đúng 12 giờ |
| Mùi | 13:00 – 15:00 | Đầu chiều |
| Thân | 15:00 – 17:00 | Chiều |
| Dậu | 17:00 – 19:00 | Chạng vạng, gà lên chuồng |
| Tuất | 19:00 – 21:00 | Tối |
| Hợi | 21:00 – 23:00 | Đêm, đi ngủ |
Mỗi giờ con giáp còn chia làm hai nửa: "đầu giờ" và "chính giờ". Ví dụ "giờ Tý" bắt đầu lúc 23 giờ, còn "chính Tý" là 0 giờ — chính giữa đêm. Đây là lý do có người coi 23 giờ đã là "sang ngày mới" theo lịch cổ.
Năm canh của đêm
Bên cạnh 12 giờ, ban đêm được chia thành 5 canh, mỗi canh khoảng 2 tiếng:
- Canh một: khoảng 19 – 21 giờ (giờ Tuất).
- Canh hai: khoảng 21 – 23 giờ (giờ Hợi).
- Canh ba: khoảng 23 – 1 giờ (giờ Tý) — nửa đêm.
- Canh tư: khoảng 1 – 3 giờ (giờ Sửu).
- Canh năm: khoảng 3 – 5 giờ (giờ Dần) — gần sáng.
Ngày xưa ở thành, ở làng có người đánh trống, gõ mõ "điểm canh" để báo giờ. Văn thơ cổ đầy những câu nhắc canh: "Canh khuya văng vẳng trống canh dồn" (Hồ Xuân Hương), "Đêm khuya", "canh tàn". Cách tính canh thời xưa có lúc thay đổi theo mùa, vì đêm mùa đông dài hơn mùa hè; các mốc giờ trong danh sách trên là cách quy ước phổ biến hiện nay.
Người xưa đo giờ bằng gì
- Mặt trời và bóng nắng: ban ngày nhìn bóng cây, bóng cột. Bóng ngắn nhất lúc chính Ngọ.
- Đồng hồ mặt trời (nhật quỹ): một mặt có khắc 12 giờ, một que cắm thẳng, bóng que chỉ giờ.
- Đồng hồ nước (khắc lậu): nước nhỏ giọt từ bình này sang bình khác, mực nước chỉ thời gian; dùng ban đêm.
- Nén hương: thời gian một nén hương cháy hết làm đơn vị ước lượng.
- Tiếng gà, tiếng chim, sương: nông dân đoán giờ qua tự nhiên — gà gáy canh tư, canh năm.
Chữ "khắc" trong "một khắc", "khoảnh khắc" vốn là vạch chia trên đồng hồ nước, theo lối xưa một ngày đêm có 100 khắc, về sau có thay đổi. Ngày nay "một khắc" hay được hiểu dân gian là 15 phút, theo cách nói "một khắc" của tiếng Anh, tiếng Pháp — hai cách hiểu này không giống nhau.
Giờ con giáp trong đời sống hôm nay
- Lễ Tết: giao thừa đón "giờ Tý" — thời khắc chuyển năm; nhiều gia đình cúng giao thừa đúng giờ chính Tý.
- Ngôn ngữ: "nửa đêm giờ Tý", "đến giờ Ngọ", "canh ba nửa đêm", "thức đến canh tư".
- Hướng: "Tý – Ngọ" là bắc – nam, vì giờ Tý mặt trời ở phía bắc (khuất dưới chân trời) và giờ Ngọ mặt trời ở phía nam bầu trời (ở bắc bán cầu).
- Chọn giờ: nhiều người vẫn xem "giờ tốt" cho cưới hỏi, khai trương; đây là phong tục, tín ngưỡng dân gian, không có cơ sở khoa học.
Bảng tra nhanh: giờ hiện đại sang giờ con giáp
Mẹo nhớ: lấy giờ hiện đại cộng 1, chia cho 2, bỏ phần lẻ; kết quả 0 là Tý, 1 là Sửu, 2 là Dần… (giờ 23 quy về 0). Ví dụ 14 giờ: (14 + 1) ÷ 2 = 7,5 → 7 → con giáp thứ 8 là Mùi. Đúng: giờ Mùi là 13 – 15 giờ.
Giờ con giáp trong văn chương và lễ nghi
Văn chương cổ dùng giờ con giáp rất tự nhiên: "giờ Thìn ngày mùng Một" là giờ khai hạ, mở hàng của nhiều nơi; "giờ Ngọ" là lúc nắng gắt, "giờ Dậu" là lúc chiều tà, người đi xa nghĩ về nhà. Trong lễ nghi, nhiều gia đình vẫn chọn giờ để làm việc lớn như cúng giao thừa đúng giờ chính Tý, xuất hành đầu năm vào một giờ được coi là tốt. Lịch vạn niên in sẵn "giờ hoàng đạo" cho từng ngày. Những cách chọn giờ ấy là phong tục, có giá trị văn hoá và tinh thần với người tin, nhưng không có cơ sở khoa học; không nên vì chờ "giờ tốt" mà trễ những việc cần làm ngay như đi khám bệnh hay sơ cứu.
Góc nhìn hôm nay: một ngày sống theo giờ cổ
Một ngày cuối tuần, thử cùng con gọi giờ theo con giáp: "Đến giờ Thìn rồi, ăn sáng thôi!", "Giờ Ngọ ăn trưa", "Giờ Dậu gà lên chuồng, mình về nhà". Cắm một que thẳng giữa sân, buổi trưa xem bóng ngắn nhất lúc nào — đó là chính Ngọ ở chỗ bạn ở (có thể lệch vài chục phút so với 12 giờ đồng hồ). Một ngày như thế giúp con cảm được thời gian theo cách người xưa: theo mặt trời và nhịp sống, chứ không chỉ theo con số trên màn hình.
Câu hỏi thường gặp
Giờ Tý là mấy giờ?
Giờ Tý là khoảng từ 23 giờ đêm đến 1 giờ sáng. "Chính Tý" là đúng 0 giờ, nửa đêm.
Giờ Ngọ là mấy giờ?
Giờ Ngọ là khoảng từ 11 giờ đến 13 giờ. "Chính Ngọ" là đúng 12 giờ trưa, lúc mặt trời gần đỉnh đầu nhất trong ngày.
Canh ba là mấy giờ?
Theo cách quy ước phổ biến, canh ba là khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng, trùng giờ Tý, tức nửa đêm.
Một giờ con giáp dài bao lâu?
Một giờ con giáp dài bằng 2 tiếng đồng hồ hiện đại, vì một ngày đêm được chia thành 12 giờ.
Vì sao gọi là trục Tý Ngọ?
Trong hệ phương hướng cổ, Tý chỉ phương bắc và Ngọ chỉ phương nam. Vì vậy đường bắc – nam, như kinh tuyến, được gọi là đường Tý Ngọ.