Người Việt gọi năm Mão là năm con Mèo, trong khi người Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản gọi là năm con Thỏ. Chưa có tư liệu lịch sử nào cho biết chắc chắn vì sao và từ khi nào có sự khác biệt này. Giả thuyết được nhắc nhiều nhất là chuyện âm đọc: chữ "Mão" đọc gần với "mẹo", "mèo" trong tiếng Việt cổ, dần dần người ta hiểu Mão là mèo. Ngoài ra còn những cách giải thích gắn với nghề nông và đời sống — tất cả đều là giả thuyết.
Khác biệt ấy rõ đến đâu
| Nơi | Chi Mão gắn với |
|---|---|
| Việt Nam | Mèo |
| Trung Quốc | Thỏ |
| Hàn Quốc, Nhật Bản | Thỏ |
| Một số cộng đồng khác trong khu vực | Có ghi nhận biến thể, tư liệu chưa thống nhất |
Ở Việt Nam, "năm Mèo" rất phổ biến: tem năm Quý Mão, linh vật Tết, tranh Tết, thiệp chúc mừng đều dùng hình con mèo. Đây là một trong những nét riêng dễ nhận nhất của văn hoá Tết Việt so với các nước láng giềng.
Giả thuyết 1: chữ "Mão" và tiếng "mèo"
Đây là giả thuyết được các nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn hoá hay nhắc nhất. Chữ 卯 đọc theo âm Hán Việt là "mão". Trong tiếng Việt, có những từ cổ như "mẹo" — cách gọi năm Mão ở một số vùng nông thôn xưa ("tuổi Mẹo"). Từ "mão", "mẹo" đến "mèo", khoảng cách âm thanh không xa. Khi người bình dân cần một con vật để nhớ chi Mão, con mèo — nghe gần nhất — được chọn.
Giả thuyết này hợp lý nhưng khó chứng minh vì thiếu văn bản cổ ghi lại quá trình chuyển đổi.
Giả thuyết 2: con mèo gần gũi hơn con thỏ
Ở đồng bằng trồng lúa nước, chuột phá lúa là nỗi lo lớn; mèo là con vật quý trong nhà, giữ thóc gạo. Thỏ thì ít gặp trong đời sống nông thôn Việt xưa. Một con vật quen thuộc, có ích, ai cũng nuôi sẽ dễ được chọn hơn một con vật xa lạ.
Giả thuyết này cũng giúp giải thích chuyện trâu thay bò ở chi Sửu: trâu là con vật cày ruộng chính của người Việt.
Giả thuyết 3: tiếp nhận qua đường dân gian
Hệ can chi đến Việt Nam qua nhiều thế kỷ giao lưu với Trung Hoa, ban đầu qua giới trí thức đọc chữ Hán. Khi lan xuống dân gian, người ta không nhất thiết dùng đúng bộ con vật trong sách, mà dùng con vật theo tiếng nói và đời sống của mình. Kết quả là một bộ con giáp "Việt hoá" với trâu và mèo.
Ba giả thuyết không loại trừ nhau; rất có thể nhiều yếu tố cùng tác động.
Con mèo trong văn hoá Việt
- Tục ngữ, thành ngữ: "mèo mả gà đồng", "chó treo mèo đậy", "mèo già hoá cáo", "mèo khen mèo dài đuôi".
- Tranh dân gian: con mèo trong Đám cưới chuột của Đông Hồ, ngồi oai vệ nhận lễ.
- Đồng dao: bài "Mèo đuổi chuột" mà trẻ con hát khi chơi vòng tròn.
- Đời sống: mèo giữ kho thóc, bắt chuột, và được cưng như thành viên trong nhà.
Hình ảnh mèo vì thế gần gũi với người Việt hơn thỏ rất nhiều, và năm Mèo mang cảm giác thân thuộc, mềm mại.
Thỏ vẫn có trong văn hoá Việt
Thỏ không vắng mặt hẳn. Thỏ ngọc gắn với chị Hằng trong truyện Trung thu; thỏ xuất hiện trong truyện ngụ ngôn như Thỏ và rùa. Nhưng trong hệ con giáp, người Việt đã chọn mèo, và lựa chọn ấy đã ổn định qua nhiều thế hệ.
Một chuyện thú vị cho người làm quà, làm thiết kế
Khi làm thiệp, quà, bao bì năm Mão cho đối tác nước ngoài (Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản), nên nhớ họ đón "năm Thỏ". Ngược lại, khi làm cho người Việt, dùng hình thỏ có thể khiến người nhận thấy lạ. Nhiều doanh nghiệp làm hai phiên bản. Đây là một ví dụ nhỏ về việc cùng một hệ lịch nhưng mỗi văn hoá "đọc" theo cách riêng.
Năm Mèo trong đời sống Tết
Mỗi lần năm Mão đến, câu chuyện "mèo hay thỏ" lại được nhắc nhiều trên báo chí, mạng xã hội. Năm Quý Mão 2023, nhiều nơi trong nước dựng linh vật mèo ở phố hoa, in thiệp, bao lì xì hình mèo; trong khi các cộng đồng người Hoa ở Việt Nam và bạn bè nước ngoài chúc nhau năm Thỏ. Không ai đúng ai sai — đó là hai cách đọc cùng một chữ Mão. Năm Mão kế tiếp theo chu kỳ là năm 2035, năm Ất Mão.
Góc nhìn hôm nay: hỏi ông bà
Lần tới trò chuyện với ông bà, thử hỏi: "Hồi xưa ở quê mình gọi năm Mão là năm gì? Có ai gọi là năm Mẹo không?" Rất có thể ông bà còn nhớ những cách gọi cũ, những câu nói về tuổi Mão, tuổi Mẹo ở làng. Ghi lại những câu trả lời ấy — chính những mẩu ký ức như vậy là nguồn tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu đang đi tìm câu trả lời cho câu hỏi "vì sao mèo thay thỏ".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Việt Nam có năm con Mèo còn Trung Quốc là năm con Thỏ?
Chưa có tư liệu chắc chắn. Giả thuyết phổ biến nhất là chữ "Mão" đọc gần với "mẹo", "mèo" trong tiếng Việt, nên dân gian gắn chi Mão với con mèo. Còn có giả thuyết về sự gần gũi của mèo với đời sống nông nghiệp.
Năm Mão là năm con gì?
Ở Việt Nam, năm Mão là năm con Mèo. Ở Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, năm Mão là năm con Thỏ.
Tuổi Mẹo là gì?
Tuổi Mẹo là cách gọi dân gian xưa ở một số vùng cho tuổi Mão. Cách gọi này được dùng làm một chỗ dựa cho giả thuyết rằng từ "mão" đã chuyển thành "mèo".
Bộ con giáp Việt khác Trung Quốc ở đâu?
Có hai điểm khác chính: chi Sửu người Việt gắn với con trâu thay vì con bò, và chi Mão gắn với con mèo thay vì con thỏ.