Biểu tượng an toàn dùng màu và hình dạng cố định để ai cũng hiểu ngay, kể cả trong khói lửa hay khi hoảng loạn: xanh lá là an toàn – lối thoát, đỏ là cấm hoặc thiết bị chữa cháy, vàng là cảnh báo nguy hiểm, xanh lam là bắt buộc làm theo. Hình người chạy về phía cửa trên biển thoát hiểm do nhà thiết kế Nhật Bản Yukio Ota vẽ cuối thập niên 1970, và ngày nay có mặt ở hầu hết các toà nhà trên thế giới theo tiêu chuẩn ISO 7010.
Bốn màu, bốn ý
| Màu và hình dạng | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tròn viền đỏ, vạch chéo đỏ | Cấm | Cấm lửa, cấm hút thuốc, cấm dùng thang máy khi cháy |
| Tam giác viền đen, nền vàng | Cảnh báo nguy hiểm | Điện cao thế, sàn trơn, chất dễ cháy, vật rơi |
| Tròn nền xanh lam, hình trắng | Bắt buộc | Đội mũ bảo hộ, đeo kính, đeo khẩu trang, rửa tay |
| Vuông hoặc chữ nhật nền xanh lá | Điều kiện an toàn | Lối thoát hiểm, điểm tập trung, hộp sơ cứu, vòi rửa mắt |
| Vuông hoặc chữ nhật nền đỏ | Thiết bị chữa cháy | Bình chữa cháy, vòi chữa cháy, nút báo cháy |
Tiêu chuẩn quốc tế ISO 7010 quy định hình và màu của hàng trăm biểu tượng an toàn. Nhiều nước, trong đó có Việt Nam, có tiêu chuẩn quốc gia tương ứng về dấu hiệu an toàn, nhất là trong phòng cháy chữa cháy và an toàn lao động.
Người chạy màu xanh: câu chuyện biển thoát hiểm
Trước đây, nhiều nơi dùng biển chữ "EXIT" màu đỏ. Chữ thì người không biết tiếng Anh không đọc được, và màu đỏ lại dễ gợi ý "nguy hiểm, đừng vào". Sau một số vụ cháy lớn ở Nhật Bản đầu thập niên 1970, nước này tổ chức cuộc thi thiết kế biển thoát hiểm mới. Mẫu của nhà thiết kế Yukio Ota (cuối thập niên 1970) — một hình người đang chạy qua khung cửa, màu xanh lá — được chọn, và sau đó được tổ chức ISO đưa vào tiêu chuẩn quốc tế.
Vì sao xanh lá? Xanh lá gắn với "an toàn, đi được" như đèn xanh giao thông. Mắt người cũng nhạy với màu xanh lá trong điều kiện ánh sáng yếu. Biển thoát hiểm thường có đèn chiếu sáng hoặc vật liệu phát quang để vẫn nhìn thấy khi mất điện, có khói.
Các biểu tượng nguy hiểm hoá chất (GHS)
Trên chai chất tẩy rửa, thuốc trừ sâu, sơn, xăng dầu, bạn có thể thấy những hình thoi viền đỏ, nền trắng, hình đen bên trong. Đó là biểu tượng theo Hệ thống hài hoà toàn cầu (GHS) do Liên Hợp Quốc xây dựng, có 9 hình:
- Ngọn lửa: dễ cháy.
- Ngọn lửa trên vòng tròn: chất oxy hoá, làm cháy mạnh thêm.
- Quả bom nổ: chất nổ, dễ phát nổ.
- Bình khí: khí nén dưới áp suất.
- Ăn mòn: chất lỏng nhỏ xuống tay và mặt bàn bị ăn mòn.
- Đầu lâu xương chéo: độc cấp tính, có thể gây chết.
- Dấu chấm than: gây kích ứng, có hại.
- Hình người có ngôi sao ở ngực: nguy hại sức khoẻ lâu dài (ung thư, hại hô hấp…).
- Cây chết và cá chết: nguy hại môi trường nước.
Thấy những hình này trên chai lọ trong nhà, hãy cất xa tầm tay trẻ em, không đổ sang chai nước uống, và đọc kỹ hướng dẫn trên nhãn.
Hai biểu tượng "khó quên" được thiết kế có chủ đích
Biểu tượng phóng xạ
Hình ba cánh quạt quanh một chấm tròn, màu đen trên nền vàng (hoặc tím trên vàng ở thời kỳ đầu), được một nhóm nhà nghiên cứu ở Đại học California, Berkeley phác thảo năm 1946. Nó không mô phỏng vật gì cụ thể; người ta chọn một hình đơn giản, dễ vẽ, không trùng với biểu tượng nào khác.
Biểu tượng nguy hại sinh học
Hình ba vòng cung đan nhau, được kỹ sư Charles Baldwin và cộng sự ở hãng Dow Chemical thiết kế năm 1966 cho các phòng thí nghiệm có vi sinh vật nguy hiểm. Nhóm thiết kế cố tình chọn một hình không có nghĩa trước, dễ nhớ, đối xứng để nhìn từ hướng nào cũng giống, và kiểm tra để chắc rằng người xem không liên tưởng nó với thứ gì khác. Ngày nay ta thấy nó trên thùng rác thải y tế ở bệnh viện.
Vì sao biểu tượng an toàn phải thống nhất
Trong tình huống khẩn cấp, người ta không có thời gian đọc. Nếu mỗi toà nhà dùng một kiểu biển thoát hiểm, mỗi nhà máy một kiểu cảnh báo, người lạ sẽ bối rối đúng lúc cần quyết định nhanh nhất. Thống nhất quốc tế giúp một người Việt đi công tác ở Nhật, hay một du khách Đức ở Đà Nẵng, đều hiểu ngay biển nào chỉ đường thoát.
Biểu tượng an toàn trong nhà bạn
- Bình chữa cháy: nên đặt ở nơi dễ thấy gần bếp, lối ra; kiểm tra áp suất theo hướng dẫn và hạn dùng.
- Ổ điện, cầu dao: dán ký hiệu cảnh báo điện ở tủ điện để trẻ không mở.
- Chai hoá chất: giữ nguyên nhãn gốc có biểu tượng GHS, không đổ sang chai không nhãn.
- Chung cư: dành một phút đi tìm biển thoát hiểm gần căn hộ, xem cầu thang bộ dẫn ra đâu.
Góc nhìn hôm nay: cuộc săn biểu tượng với trẻ em
Cuối tuần đi siêu thị, bệnh viện hay trung tâm thương mại, đố con tìm năm loại biển: người chạy xanh lá, bình chữa cháy đỏ, tam giác vàng, tròn đỏ gạch chéo, tròn xanh lam. Mỗi lần tìm thấy, hỏi con "biển này bảo mình làm gì?". Trẻ học biểu tượng an toàn rất nhanh bằng cách này, và nhớ được nơi có lối thoát hiểm là một kỹ năng sống quan trọng ở mọi tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Màu sắc trên biển báo an toàn có ý nghĩa gì?
Xanh lá là điều kiện an toàn và lối thoát hiểm, đỏ là cấm hoặc thiết bị chữa cháy, vàng là cảnh báo nguy hiểm, xanh lam là bắt buộc làm theo.
Ai thiết kế biển thoát hiểm hình người chạy?
Nhà thiết kế Nhật Bản Yukio Ota vẽ mẫu hình người chạy qua khung cửa màu xanh lá vào cuối thập niên 1970. Mẫu này sau đó được đưa vào tiêu chuẩn quốc tế ISO.
Biểu tượng GHS trên chai hoá chất là gì?
Là 9 biểu tượng hình thoi viền đỏ theo Hệ thống hài hoà toàn cầu của Liên Hợp Quốc, cảnh báo các loại nguy hiểm như dễ cháy, ăn mòn, độc cấp tính, hại môi trường.
Vì sao biển thoát hiểm màu xanh lá thay vì đỏ?
Xanh lá gắn với ý an toàn, đi được, như đèn xanh giao thông, trong khi đỏ dễ gợi ý nguy hiểm hay cấm. Mắt người cũng dễ nhận màu xanh lá trong ánh sáng yếu.
Biểu tượng nguy hại sinh học có ý nghĩa gì?
Hình ba vòng cung đan nhau, thiết kế năm 1966, cảnh báo nơi có vi sinh vật hoặc chất thải sinh học nguy hiểm, như thùng rác thải y tế. Hình được chọn cố ý không mang nghĩa nào khác để dễ nhận ra.