Chữ tượng hình Ai Cập là hệ chữ viết dùng các hình vẽ — chim, mắt, nước, người ngồi — vừa để ghi ý, vừa để ghi âm, xuất hiện khoảng cuối thiên niên kỷ thứ 4 trước Công nguyên. Hơn một nghìn năm sau khi người cuối cùng biết đọc nó qua đời, chữ tượng hình được giải mã nhờ đá Rosetta, một tấm bia khắc cùng một nội dung bằng ba loại chữ. Năm 1822, Jean-François Champollion công bố bước đột phá: nhiều hình vẽ không phải tranh ý mà là chữ ghi âm.
Chữ tượng hình là gì, và không phải là gì
Cái tên "tượng hình" dễ làm ta tưởng mỗi hình là một bức tranh: vẽ con chim là "con chim". Thực ra chữ Ai Cập trộn ba loại ký hiệu:
- Ký hiệu ghi ý: hình vẽ chỉ đúng vật đó, hoặc một ý liên quan (hình mặt trời = mặt trời, ngày).
- Ký hiệu ghi âm: hình vẽ đại diện cho một, hai hoặc ba phụ âm, bất kể nghĩa gốc. Hình con cú có thể chỉ ghi âm "m".
- Ký hiệu chỉ loại (định nghĩa): đặt cuối từ để báo từ thuộc nhóm nghĩa nào — người, nước, đi lại, nhà cửa. Bản thân nó không đọc thành tiếng.
Chữ Ai Cập cổ không ghi nguyên âm, giống như viết "ng th" mà người đọc phải tự biết là "nguyễn thị". Vì vậy ngày nay ta không biết chắc người Ai Cập phát âm thế nào; các nhà Ai Cập học thêm âm "e" vào giữa phụ âm theo quy ước để đọc được.
Viết theo chiều nào
Chữ tượng hình có thể viết từ phải sang trái, từ trái sang phải, hoặc từ trên xuống. Cách biết hướng đọc: nhìn các hình người, hình con vật — chúng luôn quay mặt về phía đầu dòng. Đọc ngược lại về phía chúng nhìn. Trên đền đài, hướng chữ thường được chọn để cân đối với kiến trúc, hai bên cửa có thể đối xứng nhau.
Tên vua chúa được viết trong một vòng bầu dục có gạch ở đáy, các nhà khảo cổ gọi là cartouche (theo tiếng Pháp, vì nó trông giống ống thuốc súng). Chính các cartouche là chìa khoá giải mã.
Ba loại chữ Ai Cập
| Loại chữ | Dùng ở đâu | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Chữ tượng hình (hieroglyphic) | Đền đài, lăng mộ, bia đá | Hình vẽ đầy đủ, trang trọng |
| Chữ thầy tu (hieratic) | Văn bản trên giấy cói | Dạng viết nhanh, nét giản lược |
| Chữ bình dân (demotic) | Giấy tờ hằng ngày từ khoảng thế kỷ 7 trước Công nguyên | Rất giản lược, gần như chữ thảo |
Dòng chữ tượng hình cuối cùng có niên đại rõ ràng được khắc ở đền Philae năm 394. Sau đó, khi chữ Hy Lạp và chữ Copt thay thế, không còn ai đọc được. Trong hơn một nghìn năm, người châu Âu tin chữ tượng hình là biểu tượng thần bí, mỗi hình mang một ý triết lý sâu xa — một niềm tin sai đã làm chậm việc giải mã.
Đá Rosetta
Tháng 7 năm 1799, trong cuộc viễn chinh của Napoléon sang Ai Cập, binh lính Pháp sửa một pháo đài gần thị trấn Rashid (người châu Âu gọi là Rosetta) ở châu thổ sông Nile và tìm thấy một khối đá granit sẫm màu có khắc chữ. Đó là một sắc lệnh năm 196 trước Công nguyên, thời vua Ptolemy V, được khắc ba lần bằng ba loại chữ: tượng hình, bình dân, và Hy Lạp cổ.
Tiếng Hy Lạp cổ thì các học giả đọc được. Vậy là có một văn bản song song — một "từ điển" bằng đá. Năm 1801, theo các thoả thuận sau khi quân Pháp thua ở Ai Cập, đá Rosetta về tay người Anh, và từ năm 1802 được trưng bày ở Bảo tàng Anh (London), nơi nó vẫn đặt đến hôm nay và là một trong những hiện vật được xem nhiều nhất của bảo tàng.
Cuộc đua giải mã: Young và Champollion
Nhà bác học Anh Thomas Young (người cũng nghiên cứu ánh sáng và y học) có những bước tiến đầu tiên: ông nhận ra các cartouche trên đá chứa tên Ptolemy và xác định được giá trị âm của vài ký hiệu. Nhưng ông vẫn tin phần lớn chữ tượng hình là ghi ý.
Jean-François Champollion, nhà ngôn ngữ học trẻ người Pháp, thông thạo tiếng Copt — hậu duệ muộn của tiếng Ai Cập cổ. Ông so sánh cartouche tên Ptolemy với cartouche tên Cleopatra (trên một cột đá khác), tìm ra các âm chung, rồi áp dụng cho nhiều tên khác. Bước quyết định là khi ông đọc được tên các pharaoh Ai Cập bản xứ như Ramesses và Thutmose — không phải tên Hy Lạp — chứng minh hệ ghi âm đã có từ rất lâu, không phải chỉ dùng cho tên ngoại.
Tháng 9 năm 1822, ông công bố phát hiện trong một bức thư gửi Viện Hàn lâm Pháp, thường được nhắc là "Lá thư gửi ông Dacier". Giai thoại kể rằng khi chạy đến báo tin cho anh trai, ông kêu lên "Tôi tìm ra rồi!" rồi ngất đi — đây là chuyện truyền miệng trong tiểu sử, không chắc chắn từng chi tiết.
Góc nhìn hôm nay: tự viết tên mình bằng chữ tượng hình
Nhiều bảo tàng và sách phổ thông có bảng "chữ cái" tượng hình dành cho người học: mỗi âm tiếng Anh ứng với một ký hiệu ghi âm (con chim kền kền cho "a", chân cho "b", con cú cho "m"…). Đây là cách giản lược cho vui, không phải cách người Ai Cập thật viết. Nhưng viết tên mình trong một cartouche, từ phải sang trái với các hình quay mặt về phía phải, là một bài tập thú vị giúp hiểu cách chữ vừa là hình vừa là âm. Ai có dịp đến London, Bảo tàng Anh có cả một khu Ai Cập, trong đó đá Rosetta đặt ở vị trí trung tâm.
Câu hỏi thường gặp
Chữ tượng hình Ai Cập có từ bao giờ?
Chữ tượng hình xuất hiện khoảng cuối thiên niên kỷ thứ 4 trước Công nguyên. Dòng chữ tượng hình cuối cùng có niên đại rõ ràng được khắc ở đền Philae năm 394.
Đá Rosetta là gì?
Là tấm bia granit khắc một sắc lệnh năm 196 trước Công nguyên bằng ba loại chữ: tượng hình, bình dân và Hy Lạp cổ. Nó được tìm thấy năm 1799 và là chìa khoá giải mã chữ tượng hình.
Ai giải mã chữ tượng hình?
Jean-François Champollion công bố bước đột phá năm 1822, chứng minh nhiều ký hiệu tượng hình là chữ ghi âm. Thomas Young có những bước tiến trước đó với các cartouche.
Đá Rosetta hiện ở đâu?
Đá Rosetta được trưng bày ở Bảo tàng Anh tại London từ năm 1802.
Đọc chữ tượng hình theo chiều nào?
Chữ tượng hình có thể viết trái sang phải, phải sang trái hoặc trên xuống. Các hình người và con vật luôn quay mặt về đầu dòng, người đọc đọc ngược về phía chúng nhìn.