Tục treo tranh Tết và chợ tranh xưa của người Việt

Treo tranh Tết từng là tục quen của người Việt, nhất là ở Bắc Bộ: cuối tháng Chạp, người ta mua tranh mới ở chợ tranh, dán lên vách, lên cửa, bên bàn thờ, thay cho tranh năm cũ đã bạc màu. Làng Đông Hồ có chợ tranh họp vào những phiên tháng Chạp; phố Hàng Trống, Hàng Gai ở Hà Nội bày tranh kín các hiên nhà. Tục này nhạt dần trong thế kỷ 20, nhưng chưa bao giờ mất hẳn.

Tranh trong cái Tết xưa

Câu đối Tết quen thuộc "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh" liệt kê những thứ không thể thiếu của cái Tết Bắc Bộ. Tranh không có trong câu ấy, nhưng trong thực tế, nhà nào khá một chút đều có vài tờ tranh mới. Tranh Tết rẻ, dán bằng hồ, treo hết năm thì bạc màu, rách góc — sang năm thay tranh mới. Mua tranh vì thế là một việc của Tết, như quét nhà, lau bàn thờ, gói bánh.

Mỗi nhà chọn tranh theo nhu cầu: nhà có con đi học thì treo tranh cá chép, tranh Thầy đồ Cóc; nhà mong con thì treo Lợn đàn, Gà đàn, Vinh hoa – Phú quý; nhà nào cũng cần một hai tờ tranh thờ, tranh ông Táo.

Chợ tranh Đông Hồ

Theo lời kể của người làng và các nhà nghiên cứu, chợ tranh Đông Hồ thời xưa họp vào các phiên trong tháng Chạp, phổ biến nhất được nhắc là các ngày 6, 11, 16, 21, 26 tháng Chạp. Người buôn từ các tỉnh đến cất tranh, chở bằng thuyền, gánh bằng quang, mang đi khắp các chợ quê. Chợ tranh là lúc cả làng thu được tiền sau một năm làm việc.

Ngoài người buôn, còn có những người mua tranh về để bán lại ở chợ phiên quê nhà, hoặc để tặng, để đổi lấy gạo, lấy hàng hoá khác. Tranh Đông Hồ vì thế có mặt ở rất nhiều làng quê Bắc Bộ.

Tranh treo ở đâu trong nhà

Tục lệ cụ thể khác nhau theo vùng và theo nhà; bảng trên chỉ là cách phổ biến.

Phố tranh Hà Nội

Ở Hà Nội xưa, những ngày giáp Tết, các phố Hàng Trống, Hàng Nón, Hàng Gai bày bán tranh Hàng Trống, tranh thờ, câu đối. Người phố đi chọn tranh như đi chọn hoa. Văn học Hà Nội đầu thế kỷ 20 có nhiều trang tả cảnh phố tranh ngày Tết. Bài thơ Ông đồ (1936) của Vũ Đình Liên, với hình ảnh ông đồ bày mực tàu giấy đỏ "bên phố đông người", gợi đúng không khí ấy — và cũng gợi nỗi buồn khi lớp người xin chữ, mua tranh thưa dần.

Vì sao tục treo tranh nhạt dần

• Tranh in công nghiệp, lịch treo tường: từ giữa thế kỷ 20, tranh in máy, ảnh màu, lịch có hình đẹp rẻ hơn, nhiều màu hơn.
• Nhà cửa thay đổi: vách tường xây, sơn, không còn vách đất để dán tranh bằng hồ.
• Thói quen trang trí khác: hoa, cây cảnh, đồ trang trí nhựa thay chỗ tranh.
• Người làm tranh giảm: làng tranh chuyển nghề, nhiều bản khắc bị mất, hỏng.

Sống lại theo cách mới

Những năm gần đây, tranh dân gian trở lại theo cách khác: tranh đóng khung treo quanh năm thay vì dán rồi bỏ; hình tranh Đông Hồ in trên bao lì xì, thiệp, lịch, túi vải, cốc; các phố ông đồ, hội chợ Tết ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long, các bảo tàng có gian bán tranh dân gian; làng Đông Hồ đón khách đến xem in tranh. Người trẻ mua tranh vì thích vẻ đẹp mộc, vì muốn có một món đồ "rất Việt" trong nhà.

Góc nhìn hôm nay: tự tổ chức một "phiên chợ tranh" nhỏ

Năm nay, thử đưa tục treo tranh trở lại nhà mình theo cách giản dị: chọn một bức tranh dân gian hợp với mong ước của gia đình — cá chép cho nhà có con đi thi, lợn đàn cho nhà mong sung túc — đóng khung, treo ở chỗ cả nhà hay ngồi. Kể cho con nghe về chợ tranh tháng Chạp ngày xưa. Mỗi năm thay một bức, sau vài năm bạn sẽ có một bộ sưu tập nhỏ, mỗi bức gắn với một cái Tết.