Tranh Lợn đàn và Gà đàn của làng Đông Hồ vẽ con lợn mẹ, con gà mẹ quây quần bên đàn con đông đúc — lời chúc gia đình đông con nhiều cháu, làm ăn sung túc, rất hợp treo ngày Tết. Con lợn trong tranh thường mang trên mình một hình xoáy âm dương; con gà trống được người xưa coi là con vật có "ngũ đức". Đọc hai bức tranh này là đọc ước mơ đơn giản mà bền bỉ nhất của người nông dân: no đủ và đông vui.
Vì sao lại là lợn và gà
Trong một gia đình nông thôn Bắc Bộ xưa, lợn và gà là hai con vật nuôi quan trọng nhất sau con trâu. Lợn là "ống tiết kiệm sống": nuôi cả năm bằng cám, bằng rau, đến Tết hoặc khi có việc lớn thì bán hoặc mổ. Gà vừa cho trứng, vừa có thịt cúng giỗ, cúng Tết; gà trống còn là đồng hồ báo sáng.
Một chuồng lợn đông, một đàn gà nhiều con là dấu hiệu nhà khá giả, chăm chỉ. Vẽ chúng lên tranh treo ngày Tết là chúc cho năm mới chuồng đầy, nhà vui. Và vì người Việt hay ví "đông con như gà", "con đàn cháu đống", tranh còn gửi lời chúc đông con nhiều cháu — điều mà xã hội nông nghiệp coi là phúc lớn.
Đọc tranh Lợn đàn
- Con lợn mẹ: to, tròn trịa, đứng hoặc nằm giữa tranh, mắt hiền, tai vểnh. Không vẽ giống thật, mà vẽ "cho vui": thân tròn như quả bí, đuôi ngoe nguẩy.
- Đàn lợn con: năm sáu con nhỏ xúm quanh, có con bú mẹ, có con chạy nhảy.
- Hình xoáy âm dương: trên mình lợn mẹ thường có một hoặc hai vòng xoáy chia đôi kiểu âm dương. Cách giải thích phổ biến: biểu tượng của sự hài hoà, sinh sôi nảy nở, và cũng có thể bắt nguồn từ những khoáy lông xoáy tròn trên mình lợn thật — người nuôi lợn xưa coi khoáy đẹp là điềm tốt.
- Màu sắc: thân lợn đen, khoáy trắng, nền giấy điệp trắng ngà, điểm vài mảng đỏ, vàng, xanh.
Có những phiên bản Lợn ăn cây ráy, Lợn độc (một con lợn), mỗi bản một bố cục, nhưng ý chính đều là no đủ.
Đọc tranh Gà đàn
- Gà mẹ: đứng giữa, cánh xoè như che chở, đàn gà con quanh chân.
- Gà con: nhiều con, có con mổ thóc, có con nép dưới cánh mẹ.
- Gà trống: có bản vẽ thêm gà trống mào đỏ, đuôi cong, đứng oai vệ.
Gà trống mang thêm ý nghĩa riêng. Theo quan niệm có gốc từ sách cổ Trung Hoa (Hàn Thi ngoại truyện), gà trống có "ngũ đức": văn (mào như mũ quan văn), võ (cựa như vũ khí), dũng (gặp địch dám đánh), nhân (kiếm được mồi gọi đàn cùng ăn), tín (gáy đúng giờ). Treo tranh gà trống là chúc gia chủ có đủ năm đức ấy.
Tranh đi thành đôi
Tranh Đông Hồ chúc Tết thường được dán thành đôi đối xứng hai bên cửa hoặc hai bên bàn thờ: hai bức lợn quay mặt vào nhau, hai bức gà đối nhau. Bố cục cân đối không chỉ để đẹp, mà còn mang ý âm dương hài hoà, "có đôi có cặp".
Những tranh chúc tụng khác cùng dòng
| Tranh | Hình ảnh | Lời chúc |
|---|---|---|
| Vinh hoa | Em bé ôm gà trống | Vinh hiển, thành đạt |
| Phú quý | Em bé ôm vịt | Giàu sang |
| Lợn đàn | Lợn mẹ và đàn con | Đông con, no đủ |
| Gà đàn | Gà mẹ và đàn con | Con cháu đầy đàn |
| Cá chép | Cá chép vượt sóng | Học hành đỗ đạt |
| Thầy đồ Cóc | Thầy cóc dạy lũ cóc nhái học chữ | Chuộng việc học, cười vui |
Bộ Vinh hoa – Phú quý với hai em bé bụ bẫm thường được treo thành cặp, chúc nhà có con trai con gái khoẻ mạnh, sung túc.
Vẻ đẹp của sự giản dị
Các hoạ sĩ hiện đại hay khen tranh Lợn đàn ở chỗ nó giản lược mà vẫn sống: chỉ vài mảng đen, vài nét viền, mà ai cũng thấy con lợn khoẻ, hiền và vui. Con lợn ấy không cần giống thật, nó giống "ý" về con lợn trong đầu người nông dân — đầy đặn, no nê, mang lại may mắn. Đây là điểm chung của nghệ thuật dân gian nhiều nơi: vẽ điều mình mong, chứ không vẽ điều mình thấy.
Góc nhìn hôm nay: tranh Tết cho năm con giáp
Năm Hợi, tranh Lợn đàn được in lại nhiều trên lịch, thiệp, bao lì xì; năm Dậu thì đến lượt Gà đàn, Gà trống. Nhưng hai bức này không cần chờ năm con giáp: ý chúc đông vui, no đủ hợp với mọi cái Tết. Nếu nhà có trẻ nhỏ, hãy treo một bức và chơi trò đếm cùng con: "Có mấy con lợn con? Con nào đang bú mẹ? Lợn mẹ có mấy cái khoáy?" Một bức tranh trăm năm tuổi vẫn là bài học đếm, bài học quan sát và một lời chúc rất ấm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Lợn đàn có ý nghĩa gì?
Tranh Lợn đàn vẽ lợn mẹ và đàn lợn con, chúc gia đình đông con nhiều cháu, làm ăn sung túc, no đủ. Đây là tranh chúc Tết quen thuộc của làng Đông Hồ.
Hình xoáy trên mình con lợn trong tranh Đông Hồ là gì?
Là hình xoáy âm dương, thường được giải thích là biểu tượng của sự hài hoà và sinh sôi. Nó cũng có thể bắt nguồn từ khoáy lông trên mình lợn thật mà người xưa coi là điềm tốt.
Ngũ đức của gà trống là gì?
Theo quan niệm có gốc từ sách cổ, gà trống có năm đức: văn, võ, dũng, nhân, tín — mào như mũ quan văn, cựa như vũ khí, dám đánh địch, kiếm mồi gọi đàn và gáy đúng giờ.
Tranh Vinh hoa Phú quý vẽ gì?
Tranh Vinh hoa vẽ em bé ôm gà trống, tranh Phú quý vẽ em bé ôm vịt. Hai bức thường treo thành cặp, chúc nhà có con khoẻ mạnh, vinh hiển và giàu sang.