Kolam ở miền Nam Ấn Độ và sona của người Chokwe ở Angola là hai truyền thống vẽ quanh một lưới chấm, trong đó nét vẽ lượn vòng qua các chấm và nhiều hình được vẽ bằng một đường liền duy nhất. Kolam được phụ nữ Tamil vẽ bằng bột gạo trước cửa nhà mỗi sớm; sona được người kể chuyện vẽ trên cát để minh hoạ truyện cổ. Hai nền văn hoá cách nhau cả đại dương, nhưng cùng đi tới một ý tưởng mà toán học châu Âu gọi là đường đi một nét.
Kolam: bức vẽ trước cửa lúc bình minh
Ở bang Tamil Nadu và nhiều vùng miền Nam Ấn Độ, sáng sớm phụ nữ quét sạch và vẩy nước trước ngưỡng cửa, rồi dùng bột gạo vẽ một hình hoa văn trên nền đất. Đó là kolam. Bột gạo được nhón giữa các ngón tay, thả xuống thành vệt mảnh đều. Người vẽ giỏi vẽ một kolam cỡ vừa chỉ trong vài phút, không cần thước, không cần bản phác.
Kolam không được giữ lại. Người qua đường giẫm lên, gió thổi, và kiến, chim ăn bột gạo. Chuyện "cho sinh vật nhỏ ăn" được nhiều gia đình coi là một phần ý nghĩa: buổi sáng bắt đầu bằng một việc tử tế với muôn loài. Hôm sau lại vẽ một hình mới.
Vào tháng Margazhi theo lịch Tamil (khoảng giữa tháng 12 tới giữa tháng 1), kolam được vẽ to và cầu kỳ hơn, có khi phủ cả mặt đường trước nhà, và nhiều nơi tổ chức thi kolam.
Kolam được vẽ thế nào
Có nhiều kiểu kolam. Kiểu gắn với chủ đề nối hình nhất là pulli kolam (kolam chấm):
- Người vẽ chấm một lưới chấm trước: hình vuông, hình thoi, hoặc lưới so le.
- Nét vẽ không đi qua chấm mà lượn vòng quanh các chấm, như sợi chỉ quấn quanh những chiếc đinh.
- Ở kiểu sikku kolam (kolam rối), đường lượn đan qua nhau, và hình đẹp nhất là hình vẽ bằng một đường khép kín duy nhất, quay về đúng điểm bắt đầu.
Không phải kolam nào cũng là một nét; có kolam gồm vài vòng riêng biệt. Nhưng hình một nét được coi là khéo nhất, và người vẽ phải "tính" đường đi trong đầu từ lúc chấm lưới.
Sona: tranh cát của người Chokwe
Người Chokwe sống ở đông bắc Angola và các vùng lân cận thuộc Cộng hoà Dân chủ Congo, Zambia. Trong truyền thống của họ, những người kể chuyện vẽ hình trên cát bằng đầu ngón tay để minh hoạ câu chuyện, câu tục ngữ hay bài học. Mỗi hình gọi là lusona, số nhiều là sona.
Cách vẽ giống kolam đến bất ngờ: trước hết ấn một lưới chấm lên cát bằng các đầu ngón tay, rồi vẽ một đường lượn quanh các chấm. Nhiều sona là một đường liền khép kín. Người kể vừa vẽ vừa kể, và nét vẽ đi đến đâu, câu chuyện đi đến đó — hình hoàn thành cũng là lúc truyện kết thúc.
Nhà toán học Paulus Gerdes (người Hà Lan sống và làm việc ở Mozambique) đã nghiên cứu sona trong nhiều năm, chỉ ra các quy luật hình học trong đó và dùng sona để dạy toán cho học sinh châu Phi. Các cuốn sách của ông là nguồn chính để người ngoài tìm hiểu truyền thống này.
Tranh cát Vanuatu
Ở quần đảo Vanuatu (Thái Bình Dương), người dân cũng có truyền thống vẽ một nét trên cát, tro núi lửa hoặc đất sét: một ngón tay vẽ liên tục một hình phức tạp mà không nhấc lên, đi kèm truyện, nghi lễ hay thông điệp. UNESCO đã ghi danh tranh cát Vanuatu là di sản văn hoá phi vật thể (được tuyên bố năm 2003). Ba truyền thống ở ba châu lục — Ấn Độ, châu Phi, Thái Bình Dương — gặp nhau ở một ý tưởng: hình đẹp nhất là hình vẽ liền một hơi.
So sánh ba truyền thống
| Kolam | Sona | Tranh cát Vanuatu | |
|---|---|---|---|
| Nơi | Nam Ấn Độ (Tamil Nadu…) | Người Chokwe (Angola và lân cận) | Quần đảo Vanuatu |
| Chất liệu | Bột gạo trên đất | Ngón tay trên cát | Ngón tay trên cát, tro, đất |
| Người vẽ | Chủ yếu là phụ nữ trong nhà | Người kể chuyện | Người am hiểu truyền thống |
| Lưới chấm | Có (với pulli kolam) | Có | Thường dựa trên lưới |
| Mục đích | Chào ngày mới, chúc lành, cho muôn loài ăn | Minh hoạ truyện, tục ngữ | Truyện, nghi lễ, giao tiếp |
| Tồn tại | Một ngày | Trong lúc kể | Ngắn, trên cát |
Toán học ẩn trong các nét lượn
Các nhà toán học và tin học thấy trong kolam và sona nhiều câu hỏi thú vị: với lưới chấm cỡ nào thì vẽ được một đường khép kín duy nhất? Đổi một chỗ rẽ thì đường bị tách thành mấy vòng? Có những nhóm nghiên cứu ở Ấn Độ dùng kolam để minh hoạ các quy tắc sinh hình bằng máy tính, và giáo viên dùng chúng để dạy về đối xứng, quy luật lặp lại.
Một quan sát dễ thấy: ở hình một nét lượn quanh chấm, mỗi chỗ đường cắt chéo nhau là một điểm có 4 nhánh — điểm chẵn. Điều đó khớp với quy tắc Euler: đường khép kín một nét chỉ có điểm chẵn.
Góc nhìn hôm nay: thử vẽ một kolam nhỏ
- Chấm một lưới 3 × 3 chấm trên giấy (hoặc bằng phấn trên sân).
- Đặt bút ở giữa hai chấm hàng trên. Vẽ một đường cong lượn quanh chấm, không chạm chấm, luôn giữ khoảng cách đều.
- Mỗi khi đến giữa hai chấm, cho đường cắt chéo qua đường đã có hoặc vòng ra ngoài lưới.
- Mục tiêu: quay về điểm bắt đầu sau khi đã bao quanh mọi chấm.
Lần đầu bạn có thể ra hai, ba vòng rời nhau. Thử lại, đổi một chỗ rẽ. Khi ra được một vòng duy nhất, bạn sẽ hiểu vì sao những người phụ nữ Tamil vẽ thoăn thoắt mỗi sáng lại được coi là khéo tay — và khéo đầu.
Câu hỏi thường gặp
Kolam là gì?
Kolam là hình hoa văn vẽ bằng bột gạo trước cửa nhà, phổ biến ở bang Tamil Nadu và miền Nam Ấn Độ. Phụ nữ vẽ vào sáng sớm, nhiều hình dựa trên lưới chấm và được vẽ bằng một đường liền.
Vì sao kolam vẽ bằng bột gạo?
Bột gạo dễ thả thành vệt mảnh, rẻ và có sẵn trong nhà. Nhiều gia đình coi việc kiến, chim ăn bột gạo là một phần ý nghĩa: bắt đầu ngày mới bằng một việc tử tế với muôn loài.
Sona của người Chokwe là gì?
Sona là hình vẽ trên cát của người Chokwe ở Angola và vùng lân cận. Người kể chuyện vẽ một đường lượn quanh lưới chấm để minh hoạ truyện, nhiều hình là một đường liền khép kín.
Kolam và rangoli khác nhau thế nào?
Hai truyền thống có họ hàng. Kolam phổ biến ở miền Nam, thường vẽ bằng bột gạo trắng trên lưới chấm. Rangoli phổ biến hơn ở miền Bắc và miền Tây Ấn Độ, thường dùng nhiều màu và hình tự do hơn.