Trái cây trong ca dao, tục ngữ và truyện cổ Việt Nam

Trái cây có mặt khắp văn học dân gian Việt: quả dưa hấu trong truyện Mai An Tiêm, quả thị trong truyện Tấm Cám, cây khế trong Ăn khế trả vàng, cây vú sữa trong truyện người mẹ chờ con, cùng hàng trăm câu ca dao, tục ngữ như "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây". Qua trái cây, người xưa gửi những bài học về biết ơn, chăm chỉ, lòng tham, tình mẹ con và tình yêu đôi lứa.

Truyện cổ có trái cây

Mai An Tiêm và quả dưa hấu

Truyện kể Mai An Tiêm, con nuôi vua Hùng, vì một câu nói bị cho là kiêu ngạo mà bị đày ra đảo hoang cùng vợ con. Ở đó, chàng thấy chim ăn một loại hạt lạ, liền nhặt hạt về trồng, được thứ quả vỏ xanh ruột đỏ, ngọt mát — quả dưa hấu. Chàng khắc tên lên quả, thả xuống biển; người trong đất liền vớt được, tìm ra đảo, đổi chác. Vua biết chuyện, cho đón về. Truyện được chép trong Lĩnh Nam chích quái và lưu truyền trong dân gian; đây là truyền thuyết, không phải sử.

Quả thị trong truyện Tấm Cám

Sau nhiều lần bị hại, cô Tấm hoá thân thành quả thị trên cây. Bà lão hàng nước nói: "Thị ơi thị rụng bị bà, bà để bà ngửi chứ bà không ăn". Quả thị rụng vào bị bà, và mỗi khi bà đi vắng, cô Tấm bước ra dọn dẹp nhà cửa. Quả thị vàng, thơm ngát — thứ quả "để ngửi" nhiều hơn để ăn — trở thành hình ảnh đẹp của sự hiền lành ẩn bên trong.

Cây khế và chim lạ

Người em hiền chỉ được chia cây khế. Một con chim lạ đến ăn khế, hứa trả vàng, bảo may túi ba gang. Người em may đúng ba gang, được chở ra đảo lấy vàng, đủ sống. Người anh tham đổi gia tài lấy cây khế, may túi mười hai gang, lấy quá nhiều vàng, chim không chở nổi, rơi xuống biển. Câu "Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng" ai cũng thuộc.

Sự tích cây vú sữa

Truyện kể một cậu bé ham chơi bỏ nhà đi, người mẹ ngày đêm mong con đến kiệt sức mà mất, hoá thành một cái cây. Khi cậu trở về, cây đơm quả; cậu cắn vào, dòng nước trắng ngọt như sữa mẹ trào ra. Từ đó người ta gọi là cây vú sữa. Lò Rèn (vùng Tiền Giang cũ) nổi tiếng với vú sữa Lò Rèn ngọt thơm.

Ca dao, tục ngữ về trái cây

• "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" — bài học biết ơn, quen thuộc nhất.
• "Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn" — tình đoàn kết.
• "Trèo lên cây bưởi hái hoa / Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân" — tình yêu đôi lứa.
• "Muốn ăn quả phải trồng cây" — muốn hưởng phải làm.
• "Quả hồng mà để trên cây / Chẳng ai trèo hái, khi đầy cũng rơi" — có dị bản, nhắc chuyện tuổi xuân.
• "Thân em như quả mít trên cây / Da nó xù xì, múi nó dày" — câu mở đầu bài thơ Quả mít của Hồ Xuân Hương, thơ Nôm đầu thế kỷ 19.
• "Ăn khế trả vàng" — thành ngữ từ truyện cổ, nói việc đền ơn.
• "Chuối sau cau trước" — kinh nghiệm trồng cây quanh nhà.

Ca dao có nhiều dị bản theo vùng; các câu trên là bản phổ biến.

Trái cây và nghi lễ

• Quả cau: "miếng trầu là đầu câu chuyện", cau trầu không thể thiếu trong lễ cưới hỏi, gắn với truyện Sự tích trầu cau.
• Mâm ngũ quả: lời chúc no đủ trên bàn thờ ngày Tết.
• Quả bồ hòn: "ngậm bồ hòn làm ngọt" — chịu đựng điều khó nói.
• Quả dừa: ở miền Nam, dừa trên mâm cúng gợi "vừa" (đủ đầy).

Câu đố dân gian về trái cây

Ông bà ta còn để lại nhiều câu đố về trái cây cho trẻ con đoán — một cách dạy quan sát rất vui. Ví dụ: "Da cóc mà bọc bột lọc, bột lọc mà bọc hòn than" (quả nhãn); "Mình tròn, vỏ xanh, ruột đỏ, hạt đen" (quả dưa hấu). Những câu đố như vậy giúp trẻ để ý vỏ, ruột, hạt của từng loại quả, và gắn trái cây quen thuộc với vốn từ tiếng Việt giàu hình ảnh.

Góc nhìn hôm nay: kể chuyện bằng trái cây

Tối nay, đặt lên bàn vài loại quả quen: dưa hấu, khế, vú sữa (hoặc ảnh), một quả thị nếu tìm được. Mỗi quả, kể cho con một truyện. Sau đó hỏi con: "Nếu con là người em trong truyện cây khế, con sẽ may túi mấy gang?" Truyện cổ sống được qua bao thế hệ chính vì nó được kể bên mâm cơm, bên đĩa trái cây — chứ không chỉ nằm trong sách.