Mâm ngũ quả ngày Tết là đĩa trái cây bày trên bàn thờ tổ tiên, gửi gắm lời cầu mong một năm đủ đầy. Miền Bắc thường có nải chuối xanh đỡ bên dưới, quả bưởi hoặc phật thủ ở giữa, xen cam, quýt, hồng, quất; miền Nam chuộng "cầu vừa đủ xài" với mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, thêm trái sung cho sung túc; miền Trung linh hoạt theo sản vật địa phương. Chữ "ngũ" không nhất thiết đúng năm loại; quan trọng là tấm lòng và sự hài hoà.
Ý nghĩa của mâm ngũ quả
"Ngũ quả" — năm loại quả — thường được giải thích gắn với ngũ hành (kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ) và năm màu (trắng, xanh, đen, đỏ, vàng), thể hiện mong ước trời đất hài hoà. Cũng có cách hiểu đơn giản hơn: người nông dân dâng lên tổ tiên những sản vật ngon nhất của vườn nhà sau một năm lao động. Mâm quả vừa để dâng cúng, vừa để trang trí nhà ngày Tết, và sau Tết được "hạ" xuống cả nhà cùng ăn.
Trong thực tế, mâm ngũ quả có thể nhiều hơn năm loại. Nhiều nhà chọn số lẻ, nhưng không có quy định bắt buộc.
Mâm ngũ quả miền Bắc
- Nải chuối xanh: đặt dưới cùng, cong lên như đôi bàn tay nâng đỡ, che chở.
- Bưởi hoặc phật thủ: đặt giữa, trên nải chuối. Bưởi tròn, căng gợi sự sung túc; phật thủ hình bàn tay Phật, thơm lâu.
- Quả màu đỏ, vàng: hồng, quýt, cam, quất, ớt — điểm sắc rực rỡ.
- Thêm: táo, lê, hồng xiêm, đào, mận tuỳ năm.
Mâm Bắc thường được bày cao, cân đối, màu sắc tương phản, đôi khi được nhà làm vườn bán sẵn theo "bộ".
Mâm ngũ quả miền Nam
Người miền Nam hay chọn quả theo cách chơi chữ: mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài — đọc gần "cầu vừa đủ xài", mong một năm đủ ăn đủ tiêu. Thêm sung (sung túc), thơm (dứa, mong tiếng thơm), dưa hấu (đỏ, may mắn). Một số gia đình kiêng chuối (đọc gần "chúi", sợ làm ăn "chúi nhủi"), kiêng cam (sợ "cam chịu"), kiêng lê, táo theo cách chơi chữ — mỗi nhà một lệ.
Mâm ngũ quả miền Trung
Miền Trung đất hẹp, khí hậu khắc nghiệt, nên mâm quả thường giản dị, linh hoạt theo những gì có được: thanh long, chuối, bưởi, cam, quýt, mãng cầu, dưa hấu… Người miền Trung coi trọng sự thành kính hơn là số loại hay cách chơi chữ.
Bảng so sánh
| Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam | |
|---|---|---|---|
| Quả hay có | Chuối xanh, bưởi, phật thủ, cam, quýt, hồng, quất | Thanh long, chuối, bưởi, mãng cầu, dưa hấu | Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, thơm, dưa hấu |
| Tiêu chí chọn | Ngũ hành, màu sắc, bày đẹp | Sản vật có sẵn, giản dị | Chơi chữ cầu may |
| Hay kiêng | Ít kiêng | Ít kiêng | Chuối, cam, lê, táo (tuỳ nhà) |
Đây là xu hướng chung. Người Bắc vào Nam lập nghiệp vẫn bày kiểu Bắc, người Nam ra Bắc vẫn giữ lệ Nam; nhiều nhà trộn cả hai.
Cách bày mâm ngũ quả cho đẹp và bền
- Chọn đĩa hoặc mâm bồng có chân cao, đủ rộng.
- Bày quả lớn, chắc ở dưới (chuối, bưởi, dừa), quả nhỏ ở trên và xen kẽ.
- Xen màu: xanh cạnh vàng, đỏ cạnh xanh, tránh đặt hai quả cùng màu cạnh nhau.
- Chọn quả còn hơi xanh với loại chín nhanh (chuối, đu đủ, xoài) để giữ được hết Tết.
- Dùng tăm tre cố định quả nhỏ nếu cần; nhớ rút tăm khi hạ mâm, đặc biệt với nhà có trẻ nhỏ.
- Kiểm tra hằng ngày: quả nào chín, dập thì thay để mâm luôn tươi và tránh ruồi.
Lưu ý an toàn: quả bày lâu ngày, có vết dập, mốc thì không nên ăn. Quả bày cúng nên rửa sạch, lau khô trước khi bày.
Hạ mâm ngũ quả: không bỏ phí
Sau Tết, thường từ mùng 3 đến mùng 7 tuỳ nhà, mâm ngũ quả được "hạ" xuống. Người xưa coi đó là lộc tổ tiên, cả nhà cùng ăn để lấy may. Quả bày lâu ngày nên kiểm tra kỹ: quả còn tươi, chắc thì rửa sạch ăn ngay; quả đã chín nẫu có thể làm sinh tố, nấu chè, làm mứt; quả dập, có mùi lạ, có vết mốc thì bỏ. Bưởi, phật thủ thường giữ được lâu nhất; phật thủ có thể thái lát phơi khô làm mứt hoặc ướp trà. Chuối chín quá thì làm bánh chuối. Đây cũng là dịp dạy con không lãng phí đồ ăn.
Góc nhìn hôm nay: để con cùng bày
Năm nay, thay vì mua mâm ngũ quả bày sẵn, hãy đi chợ cùng con chọn từng quả và cùng bày. Kể cho con ý nghĩa: nải chuối như bàn tay, quả bưởi là sự đủ đầy, mãng cầu – dừa – đu đủ – xoài là "cầu vừa đủ xài". Con sẽ nhớ mâm ngũ quả do chính tay mình bày lâu hơn nhiều so với những gì đọc trong sách — và đó cũng là cách truyền lại phong tục một cách tự nhiên nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mâm ngũ quả miền Bắc gồm những gì?
Thường có nải chuối xanh đặt dưới, bưởi hoặc phật thủ ở giữa, xen cam, quýt, hồng, quất và các quả màu đỏ vàng, bày theo màu sắc hài hoà.
Mâm ngũ quả miền Nam có những quả gì?
Phổ biến là mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài theo ý "cầu vừa đủ xài", thêm sung, thơm, dưa hấu. Nhiều nhà kiêng chuối, cam theo cách chơi chữ.
Mâm ngũ quả có bắt buộc đúng năm loại không?
Không bắt buộc. Chữ "ngũ" gắn với ngũ hành và năm màu, nhưng nhiều nhà bày nhiều hơn năm loại tuỳ sản vật và điều kiện; quan trọng là sự thành kính và hài hoà.
Làm sao giữ mâm ngũ quả tươi suốt Tết?
Chọn quả chắc, loại chín nhanh thì chọn hơi xanh, rửa sạch lau khô trước khi bày, kiểm tra hằng ngày và thay quả chín hoặc dập.