Vải thiều Thanh Hà và Lục Ngạn: mùa vải, cách chọn và bảo quản

Vải thiều là loại vải quả to, cùi dày, hạt nhỏ, vị ngọt đậm, nổi tiếng nhất ở hai vùng: Thanh Hà (xứ Đông, vùng Hải Dương cũ — quê hương của cây vải tổ) và Lục Ngạn (vùng Bắc Giang cũ — vùng trồng vải lớn nhất cả nước). Mùa vải thường từ cuối tháng 5 đến tháng 7 dương lịch. Cả hai tên "vải thiều Thanh Hà" và "vải thiều Lục Ngạn" đều đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, và vải Việt đã xuất khẩu đi nhiều thị trường khó tính.

Cây vải tổ ở Thanh Hà

Theo lời kể lưu truyền ở Thanh Hà, vào khoảng thế kỷ 19, một người trong vùng (thường được nhắc là cụ Hoàng Văn Thanh) mang giống vải từ phương Bắc về trồng ở làng Thuý Lâm. Cây vải ấy cho quả ngon khác thường, được nhân giống ra khắp vùng, và được người dân gọi là "cây vải tổ". Gốc cây tổ được địa phương bảo tồn, có lễ dâng hương mỗi mùa vải. Đây là truyền thuyết địa phương có cơ sở dân gian, nhiều chi tiết chưa được sử liệu kiểm chứng đầy đủ.

Chữ "thiều" trong "vải thiều" được giải thích theo nhiều cách; có ý kiến cho rằng "thiều" gắn với tên giống vải gốc từ phương Bắc. Không có cách giải thích nào được chứng minh chắc chắn.

Lục Ngạn: vùng vải lớn nhất

Lục Ngạn là vùng đồi núi phía đông bắc vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh sau sáp nhập năm 2025). Từ khoảng nửa sau thế kỷ 20, người dân đưa giống vải thiều Thanh Hà lên trồng trên đồi. Đất đồi, khí hậu có mùa đông lạnh rõ rệt hợp với cây vải, và Lục Ngạn dần trở thành vùng vải lớn nhất Việt Nam với hàng chục nghìn héc-ta. Mùa vải, cả vùng tấp nập thương lái, xe chở vải đi khắp nơi và sang các nước.

Các loại vải

Chọn vải ngon

• Vỏ: vải thiều chín có vỏ đỏ hồng hoặc đỏ pha xanh nhẹ, gai vỏ thưa, dẹt. Vỏ quá xanh là chưa chín; vỏ thâm, khô là để lâu.
• Cuống: cuống còn tươi, lá đi kèm còn xanh là mới hái.
• Cầm: quả chắc, hơi đàn hồi; quả mềm nhũn là quá chín.
• Mùi: thơm nhẹ, không có mùi chua lạ.
• Cùi: bóc một quả thử — cùi trắng trong, ráo, không chảy nhiều nước là ngon.

Bảo quản và ăn vải cho đúng

Vải rất nhanh hỏng: chỉ sau 2 – 3 ngày ở nhiệt độ phòng, vỏ đã thâm. Muốn giữ lâu hơn, để vải trong túi có lỗ thoáng, cất ngăn mát tủ lạnh, ăn trong vài ngày. Không nên ngâm nước lâu vì vải dễ úng.

Vải có nhiều đường. Ăn quá nhiều, nhất là lúc đói, có thể gây khó chịu; người đang có bệnh lý về đường huyết nên hỏi bác sĩ về lượng ăn phù hợp. Với trẻ nhỏ, nhớ bỏ hạt và chia nhỏ cùi, vì hạt vải trơn dễ gây hóc.

Sấy vải: lưu giữ mùa vải

Vải thiều sấy khô (vải khô) là đặc sản lâu đời ở các vùng vải. Quả được sấy bằng lò củi hoặc lò điện đến khi cùi khô, ngả màu nâu, vị ngọt đậm, để được nhiều tháng. Vải khô dùng ăn chơi, nấu chè, làm quà. Long nhãn (nhãn sấy bóc vỏ) cũng là món tương tự của vùng nhãn Hưng Yên.

Vải Việt đi xa

Trong khoảng mười lăm năm gần đây, vải thiều Việt Nam đã xuất khẩu sang nhiều thị trường có yêu cầu kỹ thuật cao, sau khi các vùng trồng áp dụng quy trình canh tác theo tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và xử lý kiểm dịch. Mùa vải, các địa phương thường tổ chức lễ hội vải, hội nghị xúc tiến tiêu thụ. Số liệu sản lượng, thị trường thay đổi theo từng năm; nên tham khảo thông tin cập nhật của cơ quan nông nghiệp địa phương.

Vải thiều trong ký ức người miền Bắc

Mùa vải là mùa hè, mùa thi, mùa nghỉ học. Những chùm vải đỏ treo ở góc chợ, những sọt vải theo xe khách về thành phố, những túi vải biếu nhau giữa hàng xóm — vải thiều gắn với một nếp sống chia sẻ. Ở các vùng vải, có nhà làm "vải lễ": chọn những chùm đẹp nhất mang lên bàn thờ đầu mùa, rồi mới bán. Thói quen nhỏ ấy cho thấy người trồng vải coi mùa quả như một ân huệ của đất trời và tổ tiên.

Góc nhìn hôm nay: một chuyến về vườn vải

Nếu ở gần Hà Nội, mùa vải là dịp tốt để đưa con về vườn: nhiều nhà vườn ở Thanh Hà, Lục Ngạn đón khách tham quan, tự tay hái. Hãy chọn sáng sớm khi trời còn mát, mang theo nón và nước. Đứng dưới tán vải đỏ rực, kể cho con chuyện cây vải tổ, và cùng con nếm vải ngay dưới gốc — một vị ngọt mà vải mua ở chợ thành phố khó sánh được.