Trước khi có tin nhắn và mạng xã hội, người Việt gửi lời chúc Tết qua giấy: thiệp chúc Tết, bưu thiếp, tem Tết, lịch treo tường, số báo Xuân. Những tờ giấy ấy mang hình ảnh Tết quen thuộc — cành đào, cành mai, con giáp, bánh chưng, phố ông đồ, tranh Đông Hồ — và nhiều người vẫn giữ chúng như kỷ vật. Ngày nay thiệp giấy ít hơn, nhưng một tấm thiệp viết tay vẫn là món quà được trân trọng.
Thiệp chúc Tết: từ bưu thiếp đến thiệp tự làm
Thiệp chúc mừng in sẵn phổ biến ở châu Âu từ thế kỷ 19, rồi theo đường bưu điện và nhà in vào Việt Nam đầu thế kỷ 20. Người thành thị bắt đầu gửi thiệp chúc Tết cho bạn bè, đối tác, thầy cô. Đến nửa sau thế kỷ 20, thiệp Tết bán khắp hiệu sách, sạp báo những ngày giáp Tết: thiệp in hoa đào, hoa mai, phong cảnh, chữ "Chúc mừng năm mới", có thiệp gấp mở ra là một hình nổi.
Nhiều thế hệ học sinh còn nhớ cảnh tự làm thiệp Tết bằng giấy màu, bút sáp, dán hoa khô để tặng thầy cô, ông bà. Những tấm thiệp ấy thường vụng về, nhưng là thứ người nhận giữ lâu nhất.
Tem Tết và bưu thiếp
Bưu chính Việt Nam phát hành tem chào mừng năm mới gần như mỗi năm, thường mang hình con giáp hoặc hoa Tết. Dán một con tem Tết lên phong bì thiệp là một cách chúc Tết kép: lời chúc trong thiệp và hình ảnh trên tem. Bưu thiếp Tết có hình phong cảnh, tranh dân gian được nhiều người sưu tầm. Ngày nay, gửi thiệp qua bưu điện ít hơn, nhưng tem và bưu thiếp Tết vẫn được phát hành, và bưu cục ở một số thành phố có quầy hỗ trợ khách gửi thiệp dịp cuối năm.
Báo Xuân: món ăn tinh thần ngày Tết
Từ đầu thế kỷ 20, các tờ báo tiếng Việt có thói quen ra số đặc biệt dịp Tết, gọi là báo Xuân hay báo Tết: dày hơn, in màu, bìa vẽ tranh xuân, nội dung gồm thơ, truyện ngắn, bút ký, chuyện đời, chuyện tục lệ. Đọc báo Xuân trong những ngày nghỉ Tết từng là một thú vui của nhiều gia đình. Đến nay, nhiều toà soạn vẫn giữ truyền thống làm số báo Tết in, song song với ấn bản điện tử, và hội báo Xuân được tổ chức ở một số nơi.
Lịch Tết: lịch bloc, lịch treo tường
Cuốn lịch mới là thứ nhà nào cũng mua cuối năm. Lịch bloc dày — mỗi ngày một tờ, có ngày âm lịch, can chi, câu danh ngôn hoặc câu ca dao — từng treo ở hầu hết các gia đình. Lịch treo tường thường in tranh, ảnh phong cảnh, hoa, con giáp. Bóc tờ lịch mỗi sáng là một thói quen nhỏ; tờ lịch cũ trẻ con dùng gấp máy bay, làm tranh ghép. Nhiều nhà vẫn giữ lịch bloc vì cần xem ngày âm lịch cho việc giỗ chạp, lễ rằm.
Hình ảnh Tết hay gặp trên giấy
| Hình ảnh | Ý nghĩa thường gửi gắm |
|---|---|
| Cành đào, cành mai | Mùa xuân, may mắn, phú quý |
| Con giáp của năm | Đón năm mới, lời chúc gắn với con vật |
| Bánh chưng, mâm ngũ quả | Sum vầy, đủ đầy |
| Ông đồ, câu đối đỏ | Nét văn hoá truyền thống, chữ nghĩa |
| Tranh Đông Hồ (Lợn đàn, Gà đàn, Vinh hoa – Phú quý) | No đủ, đông con, giàu sang |
| Phong bao đỏ, chữ Phúc | Phúc lộc, may mắn |
| Mái nhà, sân gạch, làng quê | Nỗi nhớ quê, đoàn tụ |
Viết một tấm thiệp Tết cho ra lời
- Gọi đúng tên, đúng vai: "Kính gửi ông bà", "Gửi cô Lan", "Thân gửi Minh".
- Nhắc một điều cụ thể của năm cũ: "Cảm ơn cô đã kèm em môn Toán", "Năm qua ông đã khoẻ hơn nhiều".
- Chúc một điều riêng thay vì chỉ "an khang thịnh vượng": "Chúc bà năm mới đi chùa được nhiều", "Chúc cậu thi đỗ trường mình thích".
- Ký tên tay, ghi năm (ví dụ "Xuân Bính Ngọ") để sau này giở lại biết thiệp năm nào.
Thiệp điện tử và thiệp giấy
Thiệp điện tử, ảnh chúc Tết, tin nhắn tiện và nhanh, gửi được cho hàng trăm người. Nhưng chính vì dễ, chúng cũng dễ bị lướt qua. Một tấm thiệp giấy viết tay cho vài người thân thiết — ông bà, thầy cô cũ, người bạn ở xa — mang một sức nặng khác. Không cần chọn một bên: gửi tin nhắn cho nhiều người, viết thiệp tay cho vài người.
Góc nhìn hôm nay: một buổi làm thiệp cùng con
Một buổi chiều cuối tháng Chạp, bày ra bàn giấy màu, bút sáp, keo dán, vài bông hoa khô, mấy tờ lịch cũ có hình. Cùng con làm ba tấm thiệp: cho ông bà, cho cô giáo, cho một người bạn. Để con tự viết lời chúc, dù sai chính tả. Nếu được, dán một con tem Tết, ra bưu điện gửi đi. Cảm giác gửi một tấm thiệp do chính tay mình làm và biết nó sẽ đến tay người nhận sau vài ngày — đó là thứ mà tin nhắn tức thì không trao được.
Câu hỏi thường gặp
Thiệp chúc Tết có từ bao giờ ở Việt Nam?
Thiệp chúc mừng in sẵn phổ biến ở châu Âu từ thế kỷ 19 và vào Việt Nam qua bưu điện, nhà in khoảng đầu thế kỷ 20, rồi trở nên phổ biến ở nửa sau thế kỷ 20.
Báo Xuân là gì?
Là số báo đặc biệt các toà soạn ra dịp Tết, dày hơn, in màu, có thơ, truyện, bút ký về Tết. Truyền thống này có từ đầu thế kỷ 20 và đến nay vẫn được nhiều tờ báo giữ.
Viết thiệp chúc Tết thế nào cho hay?
Gọi đúng tên, nhắc một điều cụ thể của năm cũ, chúc một điều riêng phù hợp với người nhận, ký tên tay và ghi năm.
Tem Tết là gì?
Là bộ tem bưu chính phát hành dịp năm mới, thường mang hình con giáp hoặc hoa Tết, dùng để gửi thiệp và được nhiều người sưu tầm.