Hoa đào hồng là biểu tượng Tết của miền Bắc, hoa mai vàng là biểu tượng Tết của miền Nam và phần lớn miền Trung. Sự khác biệt đến từ khí hậu: đào cần mùa đông lạnh để nở đúng dịp xuân, còn mai vàng là cây nhiệt đới, nở rộ vào cuối mùa khô phương Nam. Cả hai đều mang lời chúc năm mới: đào gắn với xua điều xấu, đón may mắn; mai vàng gắn với phú quý, sung túc. Một cành đào, một chậu mai là thứ nhiều gia đình chọn đầu tiên khi đi chợ Tết.
Đào miền Bắc
Đào Tết miền Bắc thuộc loài đào (Prunus persica), cây rụng lá vào đông, ra hoa khi trời ấm dần cuối tháng Chạp. Làng đào nổi tiếng nhất là Nhật Tân bên Hồ Tây (Hà Nội), cùng nhiều vùng ven đô khác. Đào rừng vùng núi phía Bắc cũng được đưa về phố mỗi dịp Tết.
| Loại đào | Đặc điểm |
|---|---|
| Đào phai | Hoa cánh đơn, màu hồng nhạt pha trắng, rất thanh |
| Đào bích | Hoa cánh kép, màu hồng đậm đỏ thắm, cành mập |
| Đào thất thốn | Cành ngắn, hoa mọc dày sát nhau, hoa kép đỏ thẫm, thường trồng chậu |
| Đào rừng, đào tự nhiên | Thân cổ thụ, rêu phong, hoa cánh đơn, được ưa chuộng vì dáng mộc |
Vì sao đào "trừ tà"
Theo một truyền thuyết có gốc từ Trung Hoa, ở núi Độ Sóc có cây đào cổ thụ, dưới gốc có hai vị thần Thần Đồ và Uất Luỹ canh giữ, bắt yêu quái. Người ta dùng cành đào ngày Tết để ma quỷ sợ, không dám đến quấy nhà. Ngày nay, ý trừ tà đã nhạt, cành đào chủ yếu mang ý nghĩa đón xuân, may mắn.
Mai vàng miền Nam
Mai vàng (Ochna integerrima) là cây nhiệt đới bản địa, hoa năm cánh vàng tươi, nở rộ vào cuối mùa khô, đúng dịp Tết ở phương Nam. Màu vàng gợi sự giàu sang, phú quý, rất hợp với không khí Tết phương Nam. Các vùng trồng mai nổi tiếng ở Thủ Đức, Bình Lợi (TP Hồ Chí Minh), Bình Định, Cái Mơn – Chợ Lách, cùng nhiều nhà vườn khắp miền Tây.
Lặt lá mai
Một kỹ thuật quen thuộc của người chơi mai: khoảng rằm tháng Chạp (tuỳ thời tiết năm đó), người ta lặt (tuốt) hết lá mai để cây dồn sức vào nụ, cho hoa nở đúng mùng 1 Tết. Trời nóng thì lặt muộn hơn, trời lạnh thì lặt sớm hơn. Đây là kinh nghiệm truyền miệng, mỗi nhà vườn có "bí kíp" riêng.
Mai ở miền Bắc
Miền Bắc cũng có mai: mai Yên Tử (mai vàng cánh nhỏ trên núi Yên Tử), mai trắng, mai chiếu thuỷ. Nhưng trong ngày Tết, đào vẫn là vua của miền Bắc. Ở miền Trung, mai vàng chiếm ưu thế, nhất là từ vùng Huế trở vào.
Chọn đào, mai cho ngày Tết
- Đào cành: chọn cành nhiều nụ mập, có vài bông đã hé, lộc non xanh; vỏ cành bóng, không khô nứt.
- Đào gốc, đào chậu: nhìn dáng thế, rễ còn bầu đất, nụ đều quanh tán.
- Mai chậu: nụ to, đều, đang chuyển từ xanh sang vàng; cây khoẻ, gốc chắc.
- Tránh: cành có nhiều hoa đã nở hết (sẽ tàn trước Tết), nụ khô, cành bị sâu.
Chăm hoa trong những ngày Tết
- Đào cành: cắt chéo gốc cành, có nơi đốt nhẹ hoặc ngâm gốc để cành hút nước; cắm vào bình nước sạch, thay nước vài ngày một lần, tránh để gần quạt sưởi, điều hoà thổi thẳng.
- Đào, mai chậu: tưới vừa đủ ẩm, để nơi có ánh sáng, tránh nắng gắt buổi trưa và gió lùa.
- Sau Tết: mai chậu có thể trả về nhà vườn chăm sóc (nhiều nơi có dịch vụ "gửi mai"), hoặc tỉa cành, bón phân để sang năm ra hoa tiếp; đào cành thì hết Tết là hết.
Đào, mai trong thơ ca
Trong Truyện Kiều, câu "Trước sau nào thấy bóng người / Hoa đào năm ngoái còn cười gió đông" (lấy ý từ thơ Thôi Hộ đời Đường) gắn hoa đào với nỗi nhớ người xưa. Trong bài Ông đồ của Vũ Đình Liên, mở đầu bằng "Mỗi năm hoa đào nở / Lại thấy ông đồ già", hoa đào là dấu hiệu của Tết Hà Nội. Ở miền Nam, hoa mai đi vào ca dao, bài hát xuân, và câu thơ nổi tiếng của thiền sư Mãn Giác thời Lý: "Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết / Đêm qua sân trước một cành mai" (bản dịch của Ngô Tất Tố).
Góc nhìn hôm nay: đào, mai và Tết hiện đại
Ngày nay, người miền Nam chơi đào và người miền Bắc chơi mai không còn hiếm: đào được chở vào Nam, mai được trồng ở Bắc trong nhà kính. Nhưng đào vẫn là hồn Tết Hà Nội, mai vẫn là hồn Tết Sài Gòn. Năm nay, thử dạy con phân biệt: đào hoa hồng, cánh mỏng, nở trên cành trơ lá; mai hoa vàng năm cánh, nhụy dài. Một chuyến đi chợ hoa cùng con, chọn một cành nhỏ, cắm vào bình — Tết bắt đầu từ đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao miền Bắc chơi hoa đào, miền Nam chơi hoa mai?
Do khí hậu: đào cần mùa đông lạnh để nở đúng dịp xuân, hợp với miền Bắc; mai vàng là cây nhiệt đới, nở rộ cuối mùa khô phương Nam, đúng dịp Tết.
Đào phai và đào bích khác nhau thế nào?
Đào phai có hoa cánh đơn, màu hồng nhạt pha trắng. Đào bích có hoa cánh kép, màu hồng đậm đỏ thắm và cành mập hơn.
Khi nào lặt lá mai để hoa nở đúng Tết?
Theo kinh nghiệm nhà vườn, thường khoảng rằm tháng Chạp, xê dịch theo thời tiết: trời nóng lặt muộn hơn, trời lạnh lặt sớm hơn.
Làm sao giữ cành đào tươi lâu ngày Tết?
Cắt chéo gốc cành, cắm vào bình nước sạch, thay nước vài ngày một lần, để nơi thoáng mát có ánh sáng, tránh gió quạt và hơi nóng thổi thẳng.