Cây nêu ngày Tết: truyền thuyết, ý nghĩa và nơi còn dựng nêu

Cây nêu là cây tre cao dựng trước sân nhà, đình, chùa trong những ngày Tết, trên ngọn treo khánh đất, lá dứa, bùa, chuông gió, có nơi treo cả dải vải đỏ — để báo hiệu năm mới và, theo tín ngưỡng dân gian, xua đuổi ma quỷ. Cây nêu thường được dựng vào ngày 23 tháng Chạp, khi ông Táo về trời, và hạ vào mùng 7 tháng Giêng, ngày khai hạ. Tục dựng nêu từng phổ biến khắp làng quê Việt, nay còn ở một số nơi như Hoàng thành Huế, các làng cổ, bảo tàng và vùng dân tộc thiểu số.

Truyền thuyết về cây nêu

Truyện dân gian kể rằng ngày xưa, quỷ chiếm hết đất đai, con người phải làm thuê cho quỷ. Đức Phật thương người, bày cho người cách giành lại đất: xin quỷ một mảnh đất vừa bằng bóng chiếc áo cà sa. Quỷ đồng ý. Phật dựng một cây tre cao, treo áo cà sa lên ngọn; áo toả rộng, bóng áo che phủ cả mặt đất, quỷ phải lùi dần ra biển. Từ đó, mỗi dịp Tết, khi quỷ có thể quay lại quấy phá, người ta dựng cây nêu để nhắc rằng đất này đã có chủ.

Truyện có nhiều dị bản; có bản thay áo cà sa bằng chiếc khánh, có bản kể thêm chuyện rắc vôi bột. Đây là truyền thuyết dân gian, gắn với Phật giáo đã thấm sâu vào văn hoá làng Việt.

Trên cây nêu có gì

Dưới gốc nêu, có nơi rắc vôi bột hình cung tên chĩa ra ngoài, gọi là "cung tên bằng vôi", để doạ ma quỷ không dám bén mảng — tục xưa ở nhiều làng Bắc Bộ.

Thời gian dựng và hạ nêu

• Dựng nêu: phổ biến vào chiều 23 tháng Chạp, sau khi cúng tiễn ông Công ông Táo về trời. Người xưa quan niệm trong những ngày Táo quân vắng nhà, ma quỷ dễ quấy phá, nên dựng nêu để giữ nhà. Có nơi dựng muộn hơn, vào 30 Tết.
• Hạ nêu: thường vào mùng 7 tháng Giêng — lễ khai hạ, kết thúc Tết, mọi người trở lại làm ăn.

Cây nêu ở các vùng

• Đồng bằng Bắc Bộ: nêu tre cao, treo khánh, lá dứa; tục rắc vôi.
• Huế: triều Nguyễn có lễ dựng nêu trong Hoàng thành vào cuối năm. Ngày nay, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế vẫn tổ chức tái hiện lễ dựng nêu mỗi dịp Tết, thu hút nhiều du khách.
• Vùng dân tộc thiểu số: nhiều dân tộc ở Tây Nguyên, miền núi phía Bắc có cây nêu riêng, rất cao và trang trí công phu, gắn với lễ hội mùa màng, lễ đâm trâu, lễ mừng lúa mới — khác về ý nghĩa và hình thức với cây nêu ngày Tết của người Việt.
• Nam Bộ: tục dựng nêu ngày Tết ít phổ biến hơn, nhưng vẫn còn ở một số vùng.

Vì sao tục dựng nêu thưa dần

Ở thành phố, nhà ống không có sân để dựng tre cao. Ở nông thôn, nhiều gia đình thôi dựng vì bận rộn, vì tre không còn nhiều, hoặc vì tục lệ không còn được coi trọng như xưa. Nhưng những năm gần đây, cây nêu đang được nhắc lại như một nét đẹp văn hoá: nhiều trường học, khu du lịch, bảo tàng, phố đi bộ dựng nêu cho trẻ em và du khách tìm hiểu.

Dựng một cây nêu nhỏ ở nhà

1. Chọn một cây tre hoặc trúc dài vừa với sân, ban công; để lại ngọn có lá.
2. Treo lên ngọn vài vật nhỏ: chuông gió, khánh đất nung (bán ở chợ Tết, làng gốm), một dải vải đỏ, vài lá dứa.
3. Cố định gốc chắc chắn trong chậu cát hoặc chân đế, buộc dây néo nếu cao, tránh đổ khi gió.
4. Không đặt gần dây điện, không để vật nặng có thể rơi trúng người.
5. Hạ vào mùng 7, giữ lại khánh và chuông cho năm sau.

Góc nhìn hôm nay: kể chuyện cây nêu cho con

Trẻ con thích truyện "áo cà sa che kín mặt đất" vì nó vừa thần kỳ vừa dí dỏm. Kể truyện, rồi cùng con làm một cây nêu mini bằng que tre, giấy màu, chuông nhỏ, cắm vào chậu cây trong nhà. Nếu có dịp, đưa con đến Hoàng thành Huế hoặc một làng cổ, bảo tàng có hoạt động dựng nêu dịp Tết. Một cây tre cao giữa trời xuân là cách giản dị để hiểu người xưa đã nghĩ thế nào về đất, về nhà và về năm mới.