Ngày 23 tháng Chạp, nhiều gia đình Việt cúng tiễn ông Công ông Táo về trời, kèm ba chiếc mũ (hai mũ ông, một mũ bà) và những con cá chép làm "phương tiện" cho Táo quân bay lên báo cáo với Ngọc Hoàng mọi việc trong nhà suốt một năm. Tục này gắn với truyện ba vị Táo — hai ông một bà — vì thương nhau mà thành thần bếp. Sau lễ, người ta thả cá chép xuống ao hồ, sông — nên thả nhẹ nhàng, đúng chỗ, và không vứt túi nilon xuống nước.
Truyện ba vị Táo quân
Truyện dân gian Việt kể: Trọng Cao và Thị Nhi là vợ chồng, nghèo, không có con. Trọng Cao nóng tính, một lần giận vợ, đánh vợ. Thị Nhi bỏ đi, sau lấy Phạm Lang. Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ, thành kẻ ăn xin, tình cờ đến xin ăn đúng nhà Thị Nhi. Thị Nhi nhận ra chồng cũ, thương xót, mời vào cho ăn. Phạm Lang về, Thị Nhi sợ hiểu lầm, giấu Trọng Cao trong đống rơm. Phạm Lang đốt đống rơm lấy tro bón ruộng; Trọng Cao chết cháy. Thị Nhi thương chồng cũ, nhảy vào lửa; Phạm Lang thương vợ, cũng nhảy theo.
Ngọc Hoàng thương ba người có nghĩa, phong làm thần bếp, mỗi nhà đều có: ông Đất (Thổ Công), ông Bếp, bà Bếp. Ba vị gắn với ba ông đầu rau (ba hòn đầu rau kê nồi bên bếp lửa) của bếp truyền thống. Đây là truyện dân gian, có nhiều dị bản.
Lễ 23 tháng Chạp
| Lễ vật | Ý nghĩa |
|---|---|
| Ba mũ (hai mũ ông có cánh chuồn, một mũ bà không cánh), áo, hia giấy | "Trang phục" cho Táo quân lên chầu trời |
| Cá chép sống (thả trong chậu nước) hoặc cá chép giấy | Phương tiện chở Táo quân về trời |
| Hương, hoa, đèn nến, trầu cau, rượu, nước | Lễ vật cúng thông thường |
| Mâm cỗ hoặc bánh kẹo, hoa quả, xôi, gà luộc (tuỳ nhà) | Tiễn Táo quân |
| Vàng mã | Theo phong tục, hoá sau lễ |
Lễ thường cúng trước giờ Ngọ (trước trưa) ngày 23 tháng Chạp, có nhà cúng sớm hơn từ ngày 20 – 22. Mỗi vùng, mỗi nhà có lệ riêng; ở miền Nam, nhiều gia đình cúng đơn giản, không dùng cá chép.
Vì sao là cá chép
Trong văn hoá Á Đông, cá chép gắn với điển tích "cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng" — vượt qua thác dữ để thành rồng bay lên trời. Vì vậy cá chép được coi là phương tiện đưa Táo quân lên trời. Một số nơi miền Bắc dùng cá chép đỏ (cá chép hồng) vì màu đỏ may mắn. Ông Táo "cưỡi cá chép" là hình ảnh quen thuộc trên tranh Tết, tranh dân gian.
Táo quân báo cáo gì
Theo tín ngưỡng dân gian, Táo quân ở trong bếp, chứng kiến mọi việc trong nhà: ai chăm chỉ, ai lười, nhà làm ăn ra sao, có điều gì tốt xấu. Ngày 23 tháng Chạp, các vị lên trời báo cáo với Ngọc Hoàng, rồi đến đêm giao thừa trở về. Trong những ngày vắng Táo quân, người ta dựng cây nêu để giữ nhà. Từ tín ngưỡng ấy sinh ra chương trình hài kịch "Táo quân" trên truyền hình những năm gần đây — một hình thức châm biếm vui dịp cuối năm.
Thả cá chép thế nào cho đúng và không hại môi trường
Nhiều năm gần đây, báo chí đưa hình ảnh người ta ném cả cá lẫn túi nilon từ trên cầu xuống sông, hoặc thả cá vào ao tù nước bẩn — cá chết, rác ngập bờ. Để nghi lễ trọn vẹn mà không hại môi trường:
- Chọn nơi nước sạch: ao, hồ, sông có dòng chảy, không phải cống, mương tù.
- Thả nhẹ: xuống gần mặt nước, nghiêng chậu cho cá bơi ra; không ném từ trên cao.
- Không thả túi nilon, chậu nhựa: mang về hoặc bỏ vào thùng rác.
- Không thả kèm vàng mã, bát hương xuống nước: hoá vàng mã đúng nơi, đúng cách.
- Cân nhắc cá giấy: một số gia đình dùng cá chép giấy, hoặc nuôi cá trong bể ở nhà rồi thả sau — tấm lòng vẫn vẹn nguyên.
- Theo hướng dẫn của địa phương: nhiều nơi bố trí điểm thả cá, có người hỗ trợ; nên làm theo.
Lưu ý: không nên thả cá ngoại lai (ví dụ một số loài cá cảnh lạ) xuống sông hồ tự nhiên, vì có thể ảnh hưởng đến các loài bản địa.
Góc nhìn hôm nay: kể chuyện Táo quân trong căn bếp
Ngày 23 tháng Chạp, khi cả nhà dọn dẹp bếp chuẩn bị Tết, kể cho con nghe truyện ba vị Táo. Hỏi con: "Nếu ông Táo nhà mình báo cáo, ông sẽ kể gì về con năm nay?" Đó là cách vui để con tự nhìn lại một năm. Rồi cùng con đi thả cá ở một hồ nước sạch, thả nhẹ tay, mang túi về — một nghi lễ tử tế với cả thần linh lẫn dòng sông.
Câu hỏi thường gặp
Cúng ông Công ông Táo ngày nào?
Thường cúng ngày 23 tháng Chạp âm lịch, phổ biến trước giờ Ngọ. Một số gia đình cúng sớm hơn từ ngày 20 – 22 tháng Chạp tuỳ điều kiện.
Vì sao cúng ông Táo có ba mũ?
Vì theo truyện dân gian Táo quân gồm ba vị, hai ông và một bà. Hai mũ ông có cánh chuồn, một mũ bà không có cánh.
Vì sao thả cá chép ngày ông Táo?
Cá chép được coi là phương tiện chở Táo quân về trời, gắn với điển tích cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng bay lên trời.
Thả cá chép thế nào cho đúng?
Chọn ao hồ, sông nước sạch, thả nhẹ gần mặt nước, không ném từ trên cao, không thả túi nilon, chậu nhựa hay vàng mã xuống nước, và làm theo hướng dẫn của địa phương.