Bánh chưng bánh giầy: truyền thuyết Lang Liêu và ý nghĩa ngày Tết

Theo truyền thuyết được chép trong Lĩnh Nam chích quái, hoàng tử Lang Liêu thời vua Hùng thứ sáu đã làm bánh chưng hình vuông tượng trưng cho đất và bánh giầy hình tròn tượng trưng cho trời để dâng vua cha, và được chọn nối ngôi. Từ đó bánh chưng trở thành món không thể thiếu của Tết miền Bắc, còn ở miền Nam là bánh tét hình trụ. Hơn cả một món ăn, bánh chưng là biểu tượng của lòng biết ơn trời đất, tổ tiên và của hạt gạo — nền tảng đời sống người Việt.

Truyện Lang Liêu

Vua Hùng thứ sáu về già, muốn chọn người nối ngôi, bèn bảo các con: ai tìm được món ngon dâng lên tổ tiên trong dịp đầu năm thì sẽ được truyền ngôi. Các hoàng tử đua nhau tìm sơn hào hải vị khắp nơi. Lang Liêu, người con thứ mười tám, mẹ mất sớm, nhà nghèo, chỉ quen việc đồng áng, không biết tìm của quý ở đâu. Một đêm, chàng nằm mộng thấy thần nhân bảo: "Trong trời đất không gì quý bằng gạo, vì gạo là thứ nuôi sống con người."

Lang Liêu lấy gạo nếp làm hai thứ bánh. Bánh vuông, gói lá xanh, nhân đậu và thịt, tượng trưng cho đất — gọi là bánh chưng. Bánh tròn, trắng, giã nhuyễn từ xôi, tượng trưng cho trời — gọi là bánh giầy. Vua cha nếm bánh, nghe giải thích ý nghĩa, rất hài lòng, truyền ngôi cho Lang Liêu.

Đây là truyền thuyết thời dựng nước, không phải sử liệu. Nhưng nó cho thấy ý niệm "trời tròn, đất vuông" và lòng tôn quý hạt gạo đã ăn sâu vào văn hoá Việt.

Ý nghĩa của bánh chưng

• Hình vuông: đất, theo quan niệm cổ "trời tròn đất vuông".
• Lá dong xanh: cây cỏ, sức sống của đất.
• Gạo nếp: hạt gạo — sản vật quý nhất của nghề nông.
• Đậu xanh, thịt lợn: sự no đủ, sum vầy; nhân nằm giữa như "tâm" của bánh.
• Lạt tre buộc: sự gắn kết.
• Cả nhà cùng gói, cùng canh nồi bánh: sự đoàn tụ.

Bánh chưng và bánh tét

Có cách giải thích tên "bánh tét" từ động tác "tét" (cắt, xẻ) bánh thành khoanh; đây là cách hiểu dân gian phổ biến. Người dân tộc thiểu số ở miền núi phía Bắc cũng có bánh chưng riêng như bánh chưng gù, bánh chưng đen (gạo nếp trộn tro rơm).

Bánh giầy

Bánh giầy (còn viết "bánh dày") làm từ xôi nếp giã thật nhuyễn, nặn tròn dẹt, mặt trắng mịn. Bánh giầy thường ăn kèm giò lụa — "bánh giầy kẹp giò" là món sáng quen của người Hà Nội. Các làng nghề làm bánh giầy nổi tiếng như làng Quán Gánh (vùng Thường Tín, Hà Nội). Trong lễ hội Đền Hùng và nhiều lễ hội làng, có tục làm bánh chưng, bánh giầy dâng cúng.

Gói bánh chưng: một nghi lễ gia đình

Không cần đi sâu vào công thức (nhà nào cũng có cách riêng), nhưng chuyện gói bánh chưng ngày Tết có những nét chung đáng giữ:

1. Chuẩn bị từ sớm: ngâm gạo, đãi đậu, ướp thịt, rửa lá dong, chẻ lạt — thường từ khoảng 26 – 28 tháng Chạp.
2. Cả nhà cùng gói: người lớn gói, trẻ con xếp lá, cắt lạt, gói "bánh con" nhỏ xinh.
3. Canh nồi bánh: bánh luộc nhiều tiếng (thường từ 8 – 12 tiếng tuỳ cỡ bánh và cách luộc), cả nhà ngồi quanh bếp lửa trò chuyện, nướng khoai, kể chuyện năm cũ. Đây là ký ức Tết của rất nhiều người.
4. Ép bánh: vớt bánh, rửa nước lạnh, ép cho chặt và ráo.
5. Dâng lên bàn thờ trước khi ăn.

An toàn: bếp củi, bếp gas đun lâu cần trông chừng; không để trẻ nhỏ chơi gần nồi nước sôi; ở chung cư nên dùng bếp điện, nồi áp suất hoặc đặt bánh ở cơ sở uy tín.

Góc nhìn hôm nay: giữ lại "nồi bánh chưng"

Ở thành phố, nhiều gia đình mua bánh chưng làm sẵn thay vì tự gói — điều rất dễ hiểu. Nhưng nếu được, hãy thử gói vài chiếc bánh nhỏ cùng con, dù chỉ bằng khuôn gỗ, luộc bằng nồi áp suất. Kể cho con truyện Lang Liêu khi gói bánh, để con hiểu vì sao bánh vuông, vì sao phải là gạo. Một chiếc bánh méo mó do con tự gói sẽ là chiếc bánh ngon nhất của cái Tết ấy.