Tháng nhuận âm lịch tính thế nào và vì sao 19 năm có 7 tháng nhuận

Tháng nhuận âm lịch là tháng được thêm vào để năm âm lịch không bị trôi xa so với mùa: 12 tháng Mặt Trăng chỉ dài khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm Mặt Trời khoảng 11 ngày, nên cứ khoảng 19 năm lịch phải thêm 7 tháng nhuận. Theo quy tắc hiện hành, tháng nhuận là tháng đầu tiên trong chu kỳ không chứa "trung khí" nào, và mang tên trùng với tháng ngay trước nó — ví dụ "tháng 2 nhuận". Năm nhuận âm lịch có 13 tháng, dài khoảng 383 – 385 ngày.

Vì sao cần tháng nhuận

Một tháng âm lịch là khoảng thời gian giữa hai lần trăng mới, trung bình khoảng 29,53 ngày. Mười hai tháng như thế là khoảng 354,4 ngày. Trong khi đó, một năm Mặt Trời — chu kỳ bốn mùa — dài khoảng 365,24 ngày. Chênh khoảng 11 ngày mỗi năm.

Nếu không điều chỉnh, sau khoảng 16 năm, Tết sẽ trôi vào giữa mùa hè. Lịch Hồi giáo là ví dụ một lịch thuần Mặt Trăng không thêm tháng nhuận: tháng chay Ramadan trôi dần qua mọi mùa trong năm. Âm lịch của người Việt muốn giữ Tết ở đầu xuân, mùa gieo cấy đúng thời vụ, nên phải thêm tháng nhuận.

Chu kỳ 19 năm, 7 tháng nhuận

Người ta để ý rằng 19 năm Mặt Trời gần như bằng đúng 235 tháng Mặt Trăng (sai khác chỉ vài giờ). 19 năm × 12 tháng = 228 tháng; thiếu 7 tháng. Vì vậy, trong 19 năm cần thêm 7 tháng nhuận. Chu kỳ này người Hy Lạp gọi là chu kỳ Meton (theo nhà thiên văn Meton thế kỷ 5 trước Công nguyên), và các nhà làm lịch Trung Hoa cổ cũng đã biết từ rất sớm.

Trong thực tế, các tháng nhuận cách nhau khoảng 2 hoặc 3 năm.

Quy tắc chọn tháng nhuận: tháng không có trung khí

Năm Mặt Trời được chia thành 24 tiết khí, xen kẽ "tiết" và "trung khí". Có 12 trung khí, như Vũ thuỷ, Xuân phân, Cốc vũ, Tiểu mãn, Hạ chí, Đại thử, Xử thử, Thu phân, Sương giáng, Tiểu tuyết, Đông chí, Đại hàn. Bình thường mỗi tháng âm lịch chứa một trung khí.

Vì tháng âm lịch (29,5 ngày) ngắn hơn khoảng cách giữa hai trung khí (khoảng 30,4 ngày), thỉnh thoảng có một tháng âm lịch "lọt thỏm" giữa hai trung khí, không chứa trung khí nào. Theo quy tắc lịch hiện hành, trong năm cần nhuận, tháng đầu tiên không chứa trung khí là tháng nhuận. Nó mang số của tháng trước: sau tháng 2 là "tháng 2 nhuận", rồi mới đến tháng 3.

Quy tắc này cũng là lý do tháng nhuận hay rơi vào các tháng mùa hè (khi Trái Đất ở xa Mặt Trời, chuyển động chậm, khoảng cách giữa các trung khí dài hơn), và hiếm khi rơi vào tháng 11, 12, tháng Giêng.

Một số năm nhuận gần đây

Tháng nhuận được tính trước bằng thiên văn học; muốn biết chắc cho năm cụ thể, hãy tra lịch Việt Nam do cơ quan chuyên môn công bố. Như bài về Tết lệch ngày đã nói, đôi khi tháng nhuận ở lịch Việt Nam và Trung Quốc khác nhau.

Năm nhuận âm lịch dài bao lâu

Năm thường: 12 tháng, 353 – 355 ngày. Năm nhuận: 13 tháng, 383 – 385 ngày. Vì vậy khoảng cách giữa hai cái Tết có năm ngắn chỉ khoảng 354 ngày, có năm dài tới khoảng 384 ngày. Đó là lý do Tết có năm rơi vào cuối tháng 1, có năm giữa tháng 2 dương lịch.

Năm âm lịch có tháng nhuận dân gian hay gọi là "năm nhuận". Lưu ý đây khác với năm nhuận dương lịch (thêm ngày 29 tháng 2).

Tháng nhuận trong đời sống

• Sinh nhật âm lịch: người sinh vào tháng nhuận (ví dụ tháng 4 nhuận) sẽ hiếm khi có "đúng" sinh nhật âm lịch, vì tháng ấy chỉ trở lại sau nhiều năm. Nhiều gia đình tính theo tháng chính cùng số.
• Giỗ: người mất vào tháng nhuận thì những năm sau giỗ vào tháng nào là chuyện mỗi vùng, mỗi nhà có lệ riêng; phổ biến là làm vào tháng chính cùng số.
• Quan niệm dân gian: có nơi kiêng cưới hỏi, làm nhà trong tháng nhuận, có nơi không. Đây là phong tục, không có cơ sở thiên văn.
• Thời vụ: năm có tháng nhuận, người nông dân xưa phải chú ý tiết khí hơn là số tháng để gieo cấy cho đúng mùa — "trông trời, trông đất, trông mây".

Góc nhìn hôm nay: tìm tháng nhuận trong lịch treo tường

Lần tới năm có tháng nhuận, lật tờ lịch treo tường hoặc lịch bloc: tìm trang ghi "tháng … nhuận". Chỉ cho con thấy hai tháng cùng số đứng liền nhau. Rồi cùng con đếm số ngày từ Tết năm nay đến Tết năm sau. Nếu ra khoảng 384 ngày, đó là năm nhuận — và con vừa tự kiểm được quy tắc mà các nhà làm lịch đã dùng hàng nghìn năm.