Hoa văn trên mặt trống đồng Đông Sơn được bố cục thành những vành tròn đồng tâm quanh một ngôi sao nhiều cánh ở chính giữa: từ trong ra ngoài là các vành hoa văn hình học (vòng tròn tiếp tuyến, răng cưa, chấm), xen với những vành vẽ cảnh sinh hoạt — người hoá trang lông chim, nhà sàn, giã gạo, đánh trống — và đàn chim bay vòng quanh. Trống đồng Ngọc Lũ là chiếc tiêu biểu nhất, được công nhận bảo vật quốc gia, nay trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tại Hà Nội.
Văn hoá Đông Sơn và trống đồng
Văn hoá Đông Sơn mang tên làng Đông Sơn bên sông Mã (Thanh Hoá), nơi các nhà khảo cổ khai quật từ năm 1924. Nền văn hoá này phát triển ở vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ khoảng từ thế kỷ 7 trước Công nguyên đến thế kỷ 1 – 2 sau Công nguyên, gắn với thời kỳ mà truyền thuyết gọi là thời Hùng Vương – An Dương Vương.
Trống đồng là hiện vật tiêu biểu nhất. Đúc bằng đồng thau với kỹ thuật khuôn rất cao, trống vừa là nhạc khí, vừa là vật dùng trong nghi lễ, vừa có thể là biểu tượng quyền lực của thủ lĩnh. Trống Đông Sơn được tìm thấy ở nhiều nơi ở Việt Nam và cả các vùng lân cận ở Đông Nam Á, nam Trung Quốc.
Đọc mặt trống từ tâm ra ngoài
| Vị trí | Hoa văn thường gặp | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|
| Tâm | Ngôi sao nhiều cánh (ở trống Ngọc Lũ là 14 cánh), giữa các cánh có hoạ tiết hình lông công hoặc tam giác | Thường được hiểu là mặt trời |
| Các vành trong | Vòng tròn có chấm, vòng tròn tiếp tuyến nối nhau bằng đường chéo, răng cưa, vạch ngắn | Hoa văn hình học, tạo nhịp; có ý kiến gắn với nước, ánh sáng |
| Vành chủ đề | Người hoá trang đội mũ lông chim, cầm vũ khí hay nhạc cụ; nhà sàn mái cong; người giã gạo; người đánh trống | Cảnh lễ hội, sinh hoạt của cư dân Đông Sơn |
| Vành ngoài | Đàn chim bay, mỏ dài, cánh xoè; có hươu, nai | Chim nước, gắn với đời sống sông nước, nông nghiệp |
| Mép | Vành hoa văn hình học khép lại | Đóng khung bố cục |
Các hình người, hình chim, hình hươu đều chuyển động ngược chiều kim đồng hồ quanh tâm. Cả mặt trống như một vòng quay, một đám rước bất tận quanh mặt trời. Đây là một trong những điểm khiến bố cục trống Đông Sơn được đánh giá rất cao về nghệ thuật.
Tang trống và thân trống
Phần phình ra ở trên thân trống (tang trống) thường có hình thuyền: những con thuyền dài, đầu đuôi cong, trên thuyền có người đội mũ lông chim, cầm mái chèo, có khi có cả chim, cá dưới thuyền. Phần thân giữa thường có những ô chữ nhật chứa hình người hoá trang hoặc hươu, bò. Hình thuyền cho thấy đời sống sông nước, đi lại bằng thuyền giữ vị trí rất quan trọng của cư dân Đông Sơn.
Ở mặt trống một số chiếc về sau còn có tượng cóc gắn quanh mép — thường được gắn với tín ngưỡng cầu mưa trong dân gian ("con cóc là cậu ông trời").
Những chiếc trống nổi tiếng
- Trống Ngọc Lũ: phát hiện ở vùng Hà Nam cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, là một trong những chiếc lớn và có hoa văn đẹp, đầy đủ nhất. Được công nhận bảo vật quốc gia.
- Trống Hoàng Hạ: phát hiện ở Hoà Bình năm 1937, hoa văn đẹp, cũng là bảo vật quốc gia.
- Trống Cổ Loa: phát hiện năm 1982 ở khu vực thành Cổ Loa (Hà Nội), bên trong có nhiều hiện vật đồng.
- Trống Sông Đà và nhiều chiếc khác hiện ở các bảo tàng trong và ngoài nước.
Hoa văn Đông Sơn trong đời sống hôm nay
Hoa văn mặt trống đồng là một trong những hình ảnh được dùng nhiều nhất khi cần biểu tượng cho văn hoá Việt: trên tem, tiền, huy hiệu, sân khấu, trang trí công trình, áo dài, bao bì. Ngôi sao giữa trống và vành chim bay đặc biệt hay được giản lược thành hoạ tiết.
Khi dùng hoa văn trống đồng trong thiết kế, nên tôn trọng bố cục gốc: các vành đồng tâm, chiều chuyển động ngược kim đồng hồ, nhịp lặp đều. Cắt bừa một mảnh, đặt ngược chiều, hay pha trộn với hoạ tiết khác không cùng hệ dễ làm mất vẻ trang trọng vốn có.
Còn nhiều điều tranh luận
Nhiều câu hỏi về trống Đông Sơn vẫn đang được nghiên cứu: các hình người hoá trang đang làm lễ gì; ngôi sao có phải chắc chắn là mặt trời; chim trên trống là loài gì cụ thể (cò, sếu, hay loài chim tượng trưng); trống được dùng thế nào trong đời sống. Các nhà khảo cổ, sử học có nhiều cách giải thích, và các cách đọc trong bài này là những cách phổ biến, không phải kết luận cuối cùng. (Về hình tượng chim Lạc như biểu tượng thần thoại, có thể xem thêm các nguồn chuyên về linh vật Việt.)
Góc nhìn hôm nay: đứng trước một mặt trống
Ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội), bạn có thể đứng trước trống Ngọc Lũ và nhiều trống Đông Sơn khác. Hãy thử đọc mặt trống theo trình tự: tìm ngôi sao, đếm số cánh; đi theo một vành, đếm số chim; tìm người giã gạo, nhà sàn; quan sát chiều chuyển động. Mười lăm phút đứng trước một chiếc trống hơn hai nghìn năm tuổi, đọc nó như đọc một cuốn sách tranh, là một trải nghiệm không ảnh chụp nào thay được. Nếu có bản dập hoa văn trống bán ở quầy lưu niệm, đó là món quà rất đẹp để treo nhà.
Câu hỏi thường gặp
Trên mặt trống đồng Đông Sơn có những hoa văn gì?
Ở tâm là ngôi sao nhiều cánh thường được hiểu là mặt trời; quanh đó là các vành hoa văn hình học xen với vành cảnh người hoá trang, nhà sàn, giã gạo, đánh trống và đàn chim bay.
Trống đồng Ngọc Lũ ở đâu?
Trống đồng Ngọc Lũ được công nhận bảo vật quốc gia và đang trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội.
Văn hoá Đông Sơn có từ bao giờ?
Văn hoá Đông Sơn phát triển khoảng từ thế kỷ 7 trước Công nguyên đến thế kỷ 1 – 2 sau Công nguyên, ở vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam.
Vì sao hình trên trống đồng chuyển động ngược chiều kim đồng hồ?
Đây là đặc điểm bố cục của trống Đông Sơn; các nhà nghiên cứu có nhiều cách giải thích, như gắn với chuyển động quanh mặt trời hay nghi lễ vòng tròn. Chưa có kết luận chắc chắn.