Gốm Chu Đậu là dòng gốm men trắng vẽ lam và gốm nhiều màu nổi tiếng của vùng Chu Đậu – Mỹ Xá, xứ Đông (vùng Hải Dương cũ), phát triển mạnh khoảng thế kỷ 14 – 17 và xuất khẩu đi nhiều nước châu Á, Trung Đông. Hoa văn Chu Đậu phóng khoáng: hoa sen, hoa cúc, cành lá, chim, cá, hươu, rồng, phượng, vẽ bằng nét bút nhanh, tự nhiên. Một chiếc bình Chu Đậu ở bảo tàng Topkapi (Istanbul) mang dòng chữ ghi năm 1450 và tên người vẽ là Bùi Thị Hý.
Dòng gốm từng đi xa
Chu Đậu là tên một làng ở xứ Đông, nay thuộc thành phố Hải Phòng sau khi sáp nhập địa giới năm 2025 (trước đó thuộc tỉnh Hải Dương). Trong nhiều thế kỷ, gốm ở đây được làm và chở theo đường sông ra biển, theo thương thuyền đi Nhật Bản, Đông Nam Á, Ấn Độ, Trung Đông. Rồi nghề lụi tàn, có lẽ từ khoảng thế kỷ 17 – 18, vì chiến tranh, thay đổi thương mại và cạnh tranh của gốm các nước khác. Đến giữa thế kỷ 20, người ta gần như quên tên Chu Đậu.
Câu chuyện "tìm lại" Chu Đậu bắt đầu khi các nhà nghiên cứu lần theo dòng chữ trên chiếc bình ở Topkapi, rồi khai quật ở làng Chu Đậu từ những năm 1980, tìm thấy dấu tích lò và phế phẩm cùng loại.
Chiếc bình Topkapi
Trong bộ sưu tập đồ gốm sứ của bảo tàng cung điện Topkapi ở Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) có một chiếc bình gốm hoa lam, vai bình có dòng chữ Hán, thường được dịch là: "Năm Thái Hoà thứ tám (1450), thợ gốm Bùi Thị Hý ở châu Nam Sách vẽ chơi". Dòng chữ cho biết niên đại, địa danh, và tên người vẽ — điều rất hiếm trên gốm cổ. Chiếc bình trở thành chìa khoá xác định niên đại và quê hương của cả một dòng gốm.
Chi tiết người vẽ là phụ nữ cũng khiến nhiều người chú ý. Một số nhà nghiên cứu còn bàn về cách đọc chính xác các chữ; nhưng giá trị của chiếc bình như một hiện vật có niên đại rõ ràng thì được công nhận rộng rãi.
Con tàu đắm ngoài khơi Cù Lao Chàm
Thập niên 1990, một con tàu cổ chìm ngoài khơi Cù Lao Chàm (gần Hội An) được trục vớt, mang lên hàng trăm nghìn hiện vật gốm, phần lớn là gốm Việt cùng thời với Chu Đậu: bát, đĩa, bình, hộp, chén, nhiều món hoa lam vẽ cá, chim, hoa. Đây là bằng chứng sống động về con đường xuất khẩu gốm Việt thế kỷ 15. Nhiều hiện vật nay ở bảo tàng trong nước và các bộ sưu tập trên thế giới.
Đặc điểm hoa văn Chu Đậu
| Nhóm hoạ tiết | Ví dụ | Cách vẽ |
|---|---|---|
| Thực vật | Hoa sen, hoa cúc, mẫu đơn, cành lá dây leo | Nét bút mềm, lá nhọn, cánh hoa lượn |
| Động vật | Cá, chim, hươu, ngựa, chim muông trong cảnh | Hình động, tư thế bay, bơi, chạy |
| Linh vật | Rồng, phượng, lân | Phóng khoáng, không cứng nhắc như gốm cung đình |
| Phong cảnh, người | Cảnh núi sông, người cưỡi ngựa, thiếu nữ | Bố cục như tranh thuỷ mặc nhỏ |
| Hoa văn viền | Cánh sen, sóng nước, vạch chéo, hồi văn | Đóng khung các băng hoa văn chính |
Màu chủ đạo là lam (từ ô xít coban) vẽ dưới lớp men trong — gọi là gốm hoa lam. Ngoài ra có gốm men trắng, gốm vẽ nhiều màu (lam, đỏ, xanh lục trên men), và gốm men nâu. Lớp men Chu Đậu thường có sắc trắng ngà, hơi ngả xanh, không trắng tinh như sứ.
Đáy gốm quét nâu
Một đặc điểm hay được nhắc của gốm Việt thời kỳ này, trong đó có Chu Đậu: đáy nhiều đồ được quét một lớp men hoặc lớp đất màu nâu sẫm. Người chơi gốm gọi vui là "đáy son". Đây là dấu hiệu giúp phân biệt với gốm cùng thời của Trung Quốc, dù không phải món nào cũng có.
Chu Đậu hôm nay
Từ khoảng những năm 2000, một số cơ sở đã khôi phục nghề gốm ở Chu Đậu, làm lại các mẫu cổ và sáng tạo mẫu mới theo phong cách xưa. Gốm Chu Đậu phục hồi được dùng làm quà tặng, đồ trang trí. Người mua nên phân biệt rõ gốm phục chế (mới, làm theo mẫu cổ) với gốm cổ thật — gốm cổ có giá trị lịch sử, thuộc diện được nhà nước quản lý theo luật di sản, không mua bán tự do như hàng thường.
Góc nhìn hôm nay: tập nhìn một chiếc bát hoa lam
- Nhìn màu men: trắng ngà hay trắng tinh?
- Nhìn màu lam: xanh đậm rực hay lam ngả xám, có chỗ loang?
- Nhìn nét vẽ: tỉ mỉ đều đặn hay nhanh, phóng khoáng?
- Lật đáy: có quét nâu không? Chân đế cắt thế nào?
- Nhìn hoạ tiết: hoa sen, cá, chim — vẽ theo lối nào?
Ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) và Bảo tàng Gốm sứ ở một số địa phương có trưng bày gốm Chu Đậu và gốm từ tàu đắm Cù Lao Chàm. Đứng trước tủ kính, đọc năm câu hỏi trên, bạn sẽ thấy gốm Việt có "tiếng nói" riêng — tự do và mộc hơn gốm cung đình của các nước lân cận.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Chu Đậu ở đâu?
Gốm Chu Đậu là gốm của vùng Chu Đậu – Mỹ Xá ở xứ Đông, trước thuộc tỉnh Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng sau khi sáp nhập năm 2025.
Bình gốm Chu Đậu ở bảo tàng Topkapi có gì đặc biệt?
Chiếc bình hoa lam ở bảo tàng Topkapi, Istanbul có dòng chữ ghi năm 1450, địa danh Nam Sách và tên người vẽ là Bùi Thị Hý. Đây là chìa khoá xác định niên đại và quê hương gốm Chu Đậu.
Hoa văn gốm Chu Đậu thường vẽ gì?
Thường vẽ hoa sen, hoa cúc, cành lá, cá, chim, hươu, rồng, phượng và cảnh người, phong cảnh, bằng nét bút nhanh, phóng khoáng, chủ yếu màu lam dưới men.
Gốm Chu Đậu phát triển vào thời nào?
Gốm Chu Đậu phát triển mạnh khoảng thế kỷ 14 đến 17 và được xuất khẩu đi nhiều nước châu Á, Trung Đông, rồi lụi tàn và chỉ được tìm lại từ thế kỷ 20.