Bát Tràng là làng gốm nổi tiếng nhất Việt Nam, nằm bên bờ sông Hồng phía đông nam Hà Nội, có lịch sử làm gốm ít nhất từ thế kỷ 14 – 15. Qua nhiều thế kỷ, Bát Tràng làm đủ loại: gốm men lam, men rạn, men nâu, men xanh rêu, đồ thờ có ghi niên đại và tên người cung tiến, rồi ngày nay là gốm gia dụng, gốm mỹ nghệ bán khắp nơi. Làng còn giữ được nhiều nhà cổ, lò cổ, và là nơi du khách có thể tự tay nặn gốm.
Gốc gác làng gốm
Theo các nguồn sử và truyền ngôn, người Bát Tràng có gốc từ làng gốm Bồ Bát (vùng Thanh Hoá – Ninh Bình) di cư ra đất ven sông Hồng gần kinh thành Thăng Long, có nguồn đất sét trắng tốt, và lập làng làm gốm. Tên "Bát Tràng" được giải thích là "tràng (trường) làm bát". Sách Đại Việt sử ký toàn thư đã nhắc đến địa danh Bát Tràng từ thế kỷ 14, và sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi (thế kỷ 15) ghi Bát Tràng là nơi làm đồ bát chén.
Bát Tràng qua các thời kỳ
| Thời kỳ | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|
| Thế kỷ 14 – 16 | Gốm men lam, men trắng, men ngọc; hoa văn sen, cúc, mây; có đồ xuất khẩu |
| Thế kỷ 16 – 17 (thời Mạc, Lê Trung hưng) | Nhiều đồ thờ lớn: chân đèn, lư hương, bình hoa, có khắc chữ ghi năm, tên người đặt làm, tên thợ; men lam, men nâu |
| Thế kỷ 18 – 19 | Men rạn, men nâu, đồ thờ, đồ gia dụng; phong cách mộc hơn |
| Thế kỷ 20 | Gốm gia dụng hàng loạt; lò bầu chuyển dần sang lò hộp, lò gas |
| Hôm nay | Gốm gia dụng, mỹ nghệ, quà tặng; làng nghề du lịch; nhiều nghệ nhân sáng tác mẫu mới |
Những dòng men của Bát Tràng
- Men lam: vẽ coban dưới men trong, lam đậm hoặc lam ngả xám. Dòng men quen thuộc nhất.
- Men rạn: mặt men có những đường rạn nhỏ chằng chịt như mạng nhện, do men và xương gốm co giãn khác nhau khi nguội. Thợ cố ý tạo rạn, rồi có khi xoa màu vào vết rạn cho nổi.
- Men nâu: nâu đỏ, nâu đen, thường dùng cho đồ thờ, chum vại.
- Men xanh rêu: xanh lục ngả vàng, sắc trầm, một dòng men đặc trưng gắn với Bát Tràng.
- Men trắng: trắng ngà, dùng cho đồ dùng hằng ngày, đồ vẽ.
Hoa văn và đồ thờ có chữ
Đồ thờ Bát Tràng thế kỷ 16 – 17 rất có giá trị với các nhà nghiên cứu vì thường khắc chữ: năm làm, tên người cung tiến (thường là quan lại, người giàu đặt làm để dâng chùa, đình), quê quán, đôi khi cả tên người thợ. Nhờ những dòng chữ ấy, người ta xác định được niên đại và nơi làm của nhiều món gốm khác cùng phong cách.
Hoa văn trên đồ thờ: rồng, phượng, sóng nước, mây, hoa sen, cúc, hồi văn, đắp nổi hoặc vẽ lam. Chân đèn cao, nhiều tầng, có rồng quấn — là những món đồ thờ gốm lớn tiêu biểu của thời kỳ này.
Từ lò bầu đến lò gas
Lò truyền thống ở Bát Tràng là lò bầu: gồm nhiều khoang nối nhau chạy dọc theo sườn dốc, đốt củi, mỗi mẻ kéo dài nhiều ngày. Sau đó là lò đàn và lò hộp đốt than. Từ khoảng cuối thế kỷ 20, phần lớn cơ sở chuyển sang lò gas: sạch hơn, dễ điều chỉnh nhiệt, ít ô nhiễm khói than cho làng. Một số lò cổ được giữ lại làm di tích hoặc dùng cho các mẻ đặc biệt. Mỗi kiểu lò cho sắc men khác nhau, nên người chơi gốm cổ có thể nhận ra phần nào lò đã nung.
Làng Bát Tràng hôm nay
Bát Tràng ngày nay vừa là làng sản xuất, vừa là điểm du lịch gần Hà Nội. Ở đây có chợ gốm, các xưởng, các nhà cổ, đình làng Bát Tràng, và bảo tàng gốm. Nhiều cơ sở cho khách nặn gốm trên bàn xoay, vẽ màu lên phôi có sẵn, rồi nhận sản phẩm sau khi nung. Đây là hoạt động được các gia đình có trẻ nhỏ rất ưa chuộng.
Mua gốm Bát Tràng thế nào
- Đồ dùng ăn uống: chọn gốm ghi rõ men an toàn với thực phẩm, không dùng men chì; mua ở cơ sở uy tín.
- Gõ thử: gõ nhẹ vào thành, tiếng trong, ngân là gốm nung tốt, không nứt ngầm.
- Nhìn men: men đều, không rỗ khí lớn, không chảy men đọng dày ở đáy.
- Đáy và chân: chân đế phẳng, đặt không cập kênh.
- Gốm cổ: hiện vật cổ có giá trị lịch sử thuộc diện quản lý theo luật di sản; cẩn trọng với lời chào "đồ cổ" ở chợ du lịch.
Góc nhìn hôm nay: một buổi nặn gốm cùng con
Dành một buổi sáng cuối tuần về Bát Tràng. Đi dạo chợ gốm, ghé đình làng, rồi ngồi vào bàn xoay nặn một chiếc bát, một chiếc cốc. Đất sét ướt trong tay, bàn xoay quay đều, chiếc bát méo mó của con — đó là cách dễ nhất để hiểu vì sao người Việt quý những chiếc bát cổ đến thế. Nếu muốn tìm hiểu kỹ hơn, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội có trưng bày gốm Bát Tràng các thời kỳ, trong đó có những chân đèn thờ thế kỷ 16 – 17 khắc chữ.
Câu hỏi thường gặp
Làng gốm Bát Tràng có từ bao giờ?
Bát Tràng làm gốm ít nhất từ thế kỷ 14 – 15, được nhắc trong sử sách thời đó. Theo truyền ngôn, người Bát Tràng có gốc từ làng gốm Bồ Bát di cư ra ven sông Hồng.
Gốm Bát Tràng có những loại men nào?
Có men lam, men rạn, men nâu, men xanh rêu và men trắng, mỗi loại có vẻ đẹp và công dụng riêng, từ đồ thờ đến đồ dùng hằng ngày.
Men rạn là gì?
Là men có những đường rạn nhỏ chằng chịt trên bề mặt, tạo ra do men và xương gốm co giãn khác nhau khi nguội. Thợ gốm có thể cố ý tạo rạn và xoa màu cho nổi.
Đến Bát Tràng có thể tự nặn gốm không?
Có. Nhiều cơ sở ở Bát Tràng cho khách nặn gốm trên bàn xoay và vẽ màu lên phôi, rồi nhận sản phẩm sau khi nung.
Làm sao chọn bát đĩa gốm an toàn?
Chọn gốm ghi rõ men an toàn với thực phẩm, mua ở cơ sở uy tín, gõ thử nghe tiếng trong, nhìn men đều không rỗ và chân đế phẳng.