Gốm hoa lam Việt Nam: nét riêng so với gốm Trung Hoa và đồ Bleu de Huế

Gốm hoa lam Việt Nam là gốm vẽ màu xanh lam từ ô xít coban dưới một lớp men trong, nung ở nhiệt độ cao, xuất hiện ở nước ta khoảng thế kỷ 14 và nở rộ ở thế kỷ 15 với các trung tâm như Chu Đậu, Bát Tràng. So với gốm hoa lam Trung Hoa, hoa lam Việt thường có men trắng ngà, màu lam ngả xám, nét vẽ phóng khoáng, nhiều món có đáy quét nâu. Ngoài ra còn có dòng "đồ sứ ký kiểu" mà vua chúa Việt đặt làm ở Trung Hoa, quen gọi là đồ Bleu de Huế.

Hoa lam là gì

"Hoa lam" nghĩa là hoa văn màu lam. Thợ gốm vẽ hoạ tiết lên xương gốm đã phơi khô bằng màu chứa coban, rồi phủ men trong suốt, nung một lần ở nhiệt độ cao. Coban chuyển thành màu xanh lam nằm dưới lớp men, nên hoa văn không bị mòn khi dùng. Kỹ thuật này phát triển mạnh ở Trung Hoa thời Nguyên (thế kỷ 14), rồi lan ra nhiều nước, trong đó có Đại Việt.

Hoa lam Việt: những nét riêng

Đây là những xu hướng chung để tham khảo; trong thực tế có rất nhiều ngoại lệ, và giám định gốm cổ là việc của chuyên gia.

Các nhà nghiên cứu hay nói gốm hoa lam Việt "tự do" hơn: thợ vẽ không bị gò vào khuôn mẫu cung đình chặt chẽ, nên hình con cá, cánh hoa có cái duyên riêng, đôi khi lệch, đôi khi ngộ nghĩnh.

Những trung tâm làm hoa lam

• Chu Đậu (xứ Đông): nổi tiếng nhất với gốm hoa lam xuất khẩu thế kỷ 15 – 16, bình Topkapi năm 1450.
• Bát Tràng (ven Thăng Long): hoa lam trên đồ gia dụng và đồ thờ lớn, nhiều món khắc chữ niên đại.
• Các lò khác ở xứ Đông, xứ Kinh Bắc, Thanh Hoá… cũng làm hoa lam, chưa được biết hết.

Đồ sứ ký kiểu: Bleu de Huế

Từ thời các chúa Nguyễn và nhất là thời các vua Nguyễn (thế kỷ 17 – 19), triều đình và quan lại Việt đặt làm đồ sứ hoa lam tại các lò sứ ở Trung Hoa theo mẫu mã, hoạ tiết, thơ văn do phía Việt đưa sang. Đó là đồ sứ ký kiểu ("gửi kiểu"). Nhiều món có hiệu đề niên hiệu vua Việt dưới đáy, vẽ phong cảnh, thơ chữ Hán do vua hoặc quan làm.

Người Pháp sưu tầm loại đồ này từ đầu thế kỷ 20 và gọi là Bleu de Huế (Lam Huế), vì phần lớn tìm thấy ở Huế. Dù làm ở Trung Hoa, đây được coi là một phần di sản Việt vì do người Việt đặt kiểu, có hoạ tiết và chữ đề riêng. Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế có trưng bày nhiều đồ ký kiểu.

Hoạ tiết hay gặp và ý nghĩa

• Hoa sen: thanh khiết, gắn với Phật giáo; vành cánh sen viền miệng và chân bình rất phổ biến.
• Hoa cúc: trường thọ, thanh cao.
• Cá: sung túc ("niên niên hữu dư" — năm nào cũng dư).
• Mây, sóng nước: làm nền, tạo chuyển động.
• Tùng, trúc, mai: phẩm chất người quân tử.
• Phong cảnh, thơ: đặc biệt trên đồ ký kiểu, như cảnh núi sông kèm câu thơ.

Hoa lam hôm nay

Bát Tràng, Chu Đậu và nhiều cơ sở gốm khác hiện vẫn làm hoa lam theo phong cách cổ lẫn mới. Bát đĩa hoa lam vẽ tay là món quà được ưa chuộng; các nhà hàng món Việt hay dùng để tạo không khí truyền thống. Một số nghệ nhân trẻ đưa hoạ tiết mới vào: phố cổ, xe đạp, con giáp, hoa sen cách điệu — vẫn bằng coban dưới men như xưa.

Lưu ý khi mua: gốm hoa lam vẽ tay có nét không đều, mỗi chiếc mỗi khác; gốm in decal (dán hình) thì hình giống hệt nhau và nét đều tăm tắp. Cả hai đều có chỗ dùng, nhưng giá trị khác nhau.

Góc nhìn hôm nay: so một cặp bát

Ở nhà nếu có một chiếc bát hoa lam vẽ tay và một chiếc in hình, đặt cạnh nhau dưới ánh sáng ban ngày. Nhìn nét lam: nét vẽ tay có chỗ đậm nơi bút đặt xuống, nhạt nơi bút nhấc lên; nét in đều từ đầu đến cuối. Lật đáy, sờ chân đế. Mười phút ấy dạy bạn nhiều hơn đọc mười trang sách về cách nhìn gốm — và bạn sẽ thấy vì sao người xưa đặt tên cho cả một dòng gốm chỉ bằng hai chữ "hoa lam".