Tết ba miền giống nhau ở phần cốt lõi — cúng ông Táo, dọn nhà, cúng tất niên, đón giao thừa, chúc Tết, mừng tuổi, thăm họ hàng, đi lễ đầu năm — nhưng khác nhau ở hoa, bánh, món ăn và một số tục lệ. Miền Bắc có đào, quất, bánh chưng, giò, thịt đông, dưa hành; miền Trung có mai, bánh tét, dưa món, thịt heo ngâm nước mắm, tré; miền Nam có mai vàng, bánh tét, thịt kho hột vịt, canh khổ qua, củ kiệu tôm khô. Câu "Mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy" thì người cả ba miền đều biết.
Phần chung của Tết Việt
- 23 tháng Chạp: cúng tiễn ông Công ông Táo.
- Những ngày cuối năm: dọn dẹp, lau bàn thờ, sắm Tết, gói bánh.
- Chiều 30 (hoặc 29): cúng tất niên, mời tổ tiên về ăn Tết.
- Đêm giao thừa: cúng giao thừa, đón năm mới.
- Mùng Một – mùng Ba: chúc Tết ông bà, cha mẹ, họ hàng, thầy cô; mừng tuổi; đi lễ chùa.
- Mùng Ba – mùng Bảy: hoá vàng, tiễn tổ tiên; khai hạ, trở lại làm việc.
Bảng so sánh Tết ba miền
| Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam | |
|---|---|---|---|
| Hoa, cây Tết | Đào, quất, thược dược, mãn đình hồng | Mai vàng, cúc, có nơi chơi đào | Mai vàng, cúc mâm xôi, vạn thọ, tắc (quất) |
| Bánh | Bánh chưng vuông, bánh giầy | Bánh tét, bánh tổ (Quảng Nam), bánh in, bánh thuẫn | Bánh tét, bánh tét lá cẩm, bánh ít |
| Món mặn quen | Giò lụa, thịt đông, gà luộc, canh măng, nem | Thịt heo ngâm nước mắm, tré, nem chua, dưa món | Thịt kho hột vịt (thịt kho nước dừa), canh khổ qua nhồi thịt, lạp xưởng |
| Đồ chua ăn kèm | Dưa hành | Dưa món, củ kiệu | Dưa giá, củ kiệu tôm khô |
| Mâm ngũ quả | Chuối, bưởi, phật thủ, cam, quýt | Linh hoạt theo sản vật | Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài (cầu vừa đủ xài) |
| Mứt, bánh kẹo | Mứt sen, mứt gừng, mứt bí | Mứt gừng, mè xửng (Huế) | Mứt dừa, mứt me, hạt dưa |
Đây là nét chung; trong mỗi miền còn nhiều khác biệt theo tỉnh, theo làng, theo nhà. Người dân di cư nhiều nên một gia đình ở TP Hồ Chí Minh có thể ăn Tết kiểu Bắc, một gia đình ở Hà Nội có thể bày mâm ngũ quả kiểu Nam.
Những tục lệ khác nhau
Miền Bắc
Tục xông đất (xông nhà) được coi trọng: người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa được tin là ảnh hưởng đến vận cả năm, nên nhiều nhà nhờ trước một người "hợp tuổi", vui vẻ, làm ăn thuận lợi. Tục hái lộc đầu năm ở đình chùa (bẻ một cành nhỏ mang về) xưa phổ biến; ngày nay nhiều nơi khuyến khích nhận lộc do chùa chuẩn bị sẵn để không làm hại cây.
Miền Trung
Ở Huế, Tết mang dấu ấn cung đình và Phật giáo: lễ dựng nêu ở Hoàng thành, mứt và bánh Huế tinh tế, nhiều nhà cúng Tết rất trang nghiêm. Miền Trung nhiều thiên tai, Tết thường giản dị nhưng chu đáo, coi trọng việc tảo mộ, cúng ông bà.
Miền Nam
Tết miền Nam rộn ràng, cởi mở: nhiều gia đình cúng rước ông bà chiều 30, đi chợ hoa, đường hoa, mừng tuổi bằng lì xì. Tục kiêng theo cách chơi chữ trong mâm ngũ quả, kiêng quét nhà mùng Một (sợ "quét" lộc đi) phổ biến. Ở miền Tây, Tết gắn với ghe hoa, chợ nổi, bánh tét lá cẩm.
Câu "Mùng Một Tết cha…"
Câu "Mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy" tóm gọn thứ tự đi chúc Tết truyền thống: ngày đầu dành cho họ nội, ngày thứ hai cho họ ngoại, ngày thứ ba thăm thầy cô. Ngày nay lịch trình linh hoạt hơn nhiều, nhưng tinh thần "uống nước nhớ nguồn" và tôn sư trọng đạo trong câu ấy vẫn được giữ.
Tết hôm nay: thay đổi và giữ lại
- Tết ở xa: nhiều người làm ăn xa, ở nước ngoài, đón Tết qua video với gia đình.
- Tết gọn hơn: mua bánh chưng, giò chả thay vì tự làm; sắm Tết qua mạng.
- Du lịch Tết: một số gia đình đi du lịch dịp Tết, cúng ông bà trước khi đi.
- Giữ lại cốt lõi: cúng tổ tiên, sum họp bữa cơm tất niên, chúc Tết ông bà — phần lớn gia đình vẫn giữ dù hình thức thay đổi.
Góc nhìn hôm nay: một "bữa Tết ba miền" ở nhà
Nếu nhà có người từ nhiều miền, hoặc chỉ đơn giản muốn con hiểu Tết cả nước, thử làm một mâm nhỏ trong những ngày Tết: một miếng bánh chưng, một khoanh bánh tét, một đĩa dưa hành, một đĩa củ kiệu, một bát thịt kho hột vịt. Vừa ăn vừa kể con nghe ở đâu người ta ăn món nào, chơi hoa gì. Bữa ăn ấy là bài địa lý và văn hoá dễ nhớ nhất — và nhắc rằng Tết ba miền khác nhau ở món ăn, nhưng giống nhau ở chỗ ai cũng mong về nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tết miền Bắc và miền Nam khác nhau thế nào?
Miền Bắc chơi đào, quất, ăn bánh chưng, giò, thịt đông, dưa hành; miền Nam chơi mai vàng, ăn bánh tét, thịt kho hột vịt, canh khổ qua, củ kiệu, bày mâm ngũ quả kiểu "cầu vừa đủ xài".
Tết miền Trung có món gì đặc trưng?
Miền Trung có bánh tét, bánh tổ ở Quảng Nam, thịt heo ngâm nước mắm, tré, nem chua, dưa món, mứt gừng và mè xửng Huế.
"Mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy" nghĩa là gì?
Là thứ tự chúc Tết truyền thống: mùng Một thăm họ nội, mùng Hai thăm họ ngoại, mùng Ba thăm thầy cô, thể hiện lòng biết ơn nguồn cội và tôn sư trọng đạo.
Xông đất là gì?
Là tục người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa, được tin là ảnh hưởng đến vận may cả năm, nên nhiều nhà nhờ trước một người vui vẻ, thuận lợi đến xông đất. Đây là phong tục dân gian.