Tiếng pháo từng là âm thanh không thể thiếu của Tết Việt: "tràng pháo" có mặt trong câu đối "Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh", pháo nổ đêm giao thừa, pháo mừng xuân, các làng nghề pháo như Bình Đà, lễ hội rước pháo Đồng Kỵ. Từ năm 1995, pháo nổ bị cấm vì gây nhiều tai nạn, cháy nổ. Hiện nay, theo Nghị định 137/2020/NĐ-CP, pháo nổ vẫn bị cấm; người dân được sử dụng pháo hoa (loại không gây tiếng nổ) trong một số dịp theo quy định, và chỉ mua từ đơn vị được phép. Xem pháo hoa tầm cao đêm giao thừa ở các điểm bắn công cộng là cách đón Tết vui và an toàn.
Tiếng pháo trong cái Tết xưa
Theo quan niệm dân gian, tiếng pháo nổ đêm giao thừa xua đuổi ma quỷ, đón năm mới; xác pháo đỏ rực trước cửa sáng mùng Một là dấu hiệu nhà đã đón Tết. Pháo được dùng cả trong đám cưới, lễ hội, khai trương. Nhiều người lớn tuổi còn nhớ mùi thuốc pháo, cảnh trẻ con nhặt pháo tịt, cảnh xác pháo đỏ cả đường làng.
Nghề làm pháo từng phát triển ở nhiều làng: làng pháo Bình Đà (vùng Thanh Oai cũ, Hà Nội) nổi tiếng với nghề pháo lâu đời và tục "rước pháo"; Đồng Kỵ (Bắc Ninh) có lễ hội rước pháo khổng lồ đầu xuân; nhiều làng khác ở Bắc Bộ.
Vì sao cấm pháo nổ
Pháo nổ gây ra rất nhiều tai nạn: bỏng, mất ngón tay, hỏng mắt, cháy nhà, cháy chợ, thậm chí chết người — nạn nhân thường là trẻ em và thanh niên. Làm pháo thủ công trong nhà cũng gây nổ, chết người ở các làng nghề. Tiếng nổ lớn còn ảnh hưởng người già, người bệnh, trẻ nhỏ, vật nuôi; khói, xác pháo gây ô nhiễm.
Từ ngày 1 tháng 1 năm 1995, theo chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ, việc sản xuất, buôn bán, đốt pháo nổ bị cấm trên cả nước. Lệnh cấm được người dân ủng hộ, tai nạn do pháo giảm rõ rệt. Các làng nghề pháo chuyển sang nghề khác; lễ hội rước pháo được duy trì bằng pháo giả (pháo không thuốc) để giữ nghi lễ.
Quy định hiện hành (khái quát)
| Loại | Quy định (theo Nghị định 137/2020/NĐ-CP, khái quát) |
|---|---|
| Pháo nổ | Cấm sản xuất, buôn bán, vận chuyển, tàng trữ, sử dụng (trừ trường hợp đặc biệt do cơ quan có thẩm quyền quyết định) |
| Pháo hoa (không gây tiếng nổ) | Cá nhân, cơ quan, tổ chức được sử dụng trong một số dịp như lễ, Tết, sinh nhật, cưới hỏi, khai trương; chỉ mua từ tổ chức, doanh nghiệp được phép sản xuất, kinh doanh |
| Pháo hoa nổ (tầm thấp, tầm cao) | Chỉ do đơn vị được cấp phép bắn trong các chương trình theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, như đêm giao thừa |
| Tự chế pháo, mua bán trôi nổi | Bị cấm, có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tuỳ mức độ |
Đây là thông tin khái quát để tham khảo, không thay cho văn bản pháp luật. Quy định có thể được sửa đổi, bổ sung; người dân nên theo dõi thông tin chính thức của cơ quan công an và chính quyền địa phương.
An toàn khi dùng pháo hoa ngày Tết
- Chỉ dùng sản phẩm hợp pháp, có nguồn gốc rõ ràng, nhãn mác, hướng dẫn sử dụng.
- Người lớn thực hiện, trẻ em đứng xa; không để trẻ tự đốt.
- Đặt trên mặt phẳng, nơi thoáng, xa nhà cửa, cây khô, dây điện, xe cộ, chất dễ cháy.
- Không cầm trên tay, không chĩa vào người, không cúi nhìn vào ống sau khi châm.
- Không tự chế, không tháo pháo ra lấy thuốc — đây là nguyên nhân của nhiều vụ nổ thương tâm.
- Có sẵn xô nước hoặc bình chữa cháy nhỏ.
- Cẩn thận với rao bán pháo trên mạng: nhiều trường hợp là hàng cấm hoặc lừa đảo.
Đón giao thừa không cần pháo nổ
Đêm giao thừa, nhiều thành phố tổ chức bắn pháo hoa tầm cao, tầm thấp ở các điểm công cộng: bờ hồ, quảng trường, bờ sông. Cả nhà cùng ra xem, hoặc xem truyền hình trực tiếp. Âm thanh Tết ngày nay là tiếng trống hội, tiếng chiêng, tiếng nhạc xuân, tiếng chúc nhau qua điện thoại — và tiếng reo của đám đông khi chùm pháo hoa đầu tiên bung sáng trên trời.
Góc nhìn hôm nay: kể chuyện pháo cho con
Trẻ con hôm nay ít khi nghe tiếng pháo nổ ngày Tết. Hãy kể cho con nghe Tết ngày xưa có pháo thế nào, vì sao pháo bị cấm, và vì sao mình chọn xem pháo hoa ở nơi công cộng thay vì tự đốt. Câu chuyện ấy dạy con hai điều cùng lúc: hiểu một nét văn hoá cũ, và hiểu vì sao xã hội đôi khi phải bỏ một phong tục để bảo vệ con người.
Câu hỏi thường gặp
Pháo nổ bị cấm từ năm nào?
Pháo nổ bị cấm trên cả nước từ ngày 1 tháng 1 năm 1995 theo chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ, vì gây nhiều tai nạn, cháy nổ.
Người dân có được đốt pháo hoa ngày Tết không?
Theo Nghị định 137/2020/NĐ-CP, người dân được sử dụng pháo hoa loại không gây tiếng nổ trong một số dịp như lễ, Tết, và chỉ mua từ đơn vị được phép. Pháo nổ vẫn bị cấm.
Vì sao ngày xưa đốt pháo ngày Tết?
Theo quan niệm dân gian, tiếng pháo nổ đêm giao thừa xua đuổi ma quỷ, đón năm mới; xác pháo đỏ trước cửa là dấu hiệu may mắn.
Làng pháo nổi tiếng ở Việt Nam là làng nào?
Làng pháo Bình Đà ở Hà Nội và Đồng Kỵ ở Bắc Ninh từng nổi tiếng với nghề pháo và lễ hội rước pháo. Sau lệnh cấm, lễ rước được duy trì bằng pháo không thuốc.