Phân biệt nhanh ba dòng tranh dân gian Bắc Bộ: Đông Hồ in màu bằng nhiều bản khắc trên giấy điệp trắng lấp lánh, mảng màu phẳng, nét đen in sau cùng; Hàng Trống in nét đen rồi tô màu bằng tay, có đậm nhạt, nét thanh mảnh, hợp người thành thị; Kim Hoàng in nét rồi tô màu tay trên giấy nền đỏ hoặc vàng, nhiều chữ đề. Nhìn nền giấy và cách lên màu là đoán được tám phần.
Bảng so sánh ba dòng tranh
| Đông Hồ | Hàng Trống | Kim Hoàng | |
|---|---|---|---|
| Nơi làm | Làng Đông Hồ, bên sông Đuống, tỉnh Bắc Ninh | Phố Hàng Trống và lân cận, Hà Nội | Làng Kim Hoàng, vùng Hoài Đức xưa, nay thuộc Hà Nội |
| Nền giấy | Giấy dó quét điệp, trắng ngà lấp lánh | Giấy dó, giấy xuyến trơn, nền trắng | Giấy nhuộm đỏ, hồng điều hoặc vàng |
| Cách lên màu | In bằng nhiều bản khắc, mỗi màu một bản | Tô bằng tay, bút lông, có "vờn" đậm nhạt | Tô bằng tay, ít màu |
| Thứ tự | Màu trước, nét đen sau cùng | Nét đen trước, màu sau | Nét đen trước, màu sau |
| Nét | Đậm, dứt khoát, mộc | Mảnh, uyển chuyển | Vừa, mộc |
| Màu | Phẳng, trầm, màu tự nhiên | Tươi, chuyển màu mềm | Trắng, vàng, xanh nổi trên nền đỏ |
| Chữ trên tranh | Có ở nhiều tranh, ngắn | Có ở một số tranh | Rất nhiều, như một phần của tranh |
| Khách hàng xưa | Nông dân, chợ quê | Người thành thị | Nông thôn xứ Đoài, ven đô |
| Đề tài nổi bật | Chúc tụng, sinh hoạt, châm biếm | Tranh thờ, Tứ bình, Tố nữ, cá chép | Tranh chúc Tết, tranh chữ, con vật điềm lành |
| Tranh tiêu biểu | Đám cưới chuột, Lợn đàn, Hứng dừa | Lý ngư vọng nguyệt, Ngũ hổ, Tứ bình | Gà Đại Cát, tranh chữ Phúc, Lộc |
Bốn câu hỏi để nhận ra
- Nền giấy màu gì? Đỏ hoặc vàng: rất có thể là Kim Hoàng. Trắng ngà có ánh lấp lánh khi nghiêng: Đông Hồ. Trắng trơn, mịn: Hàng Trống (hoặc tranh khác).
- Màu có đậm nhạt không? Một mảng màu chuyển từ đậm ở mép sang nhạt ở giữa: tô tay kiểu Hàng Trống. Mảng màu phẳng đều tăm tắp: in khắc kiểu Đông Hồ.
- Nét đen nằm trên hay dưới màu? Nhìn gần ở mép mảng màu. Nếu nét đen phủ lên màu, sắc gọn: Đông Hồ (in nét sau). Nếu màu tô hơi tràn lên nét đen: tô tay sau khi in nét, như Hàng Trống, Kim Hoàng.
- Có nhiều chữ không? Tranh đầy chữ Hán – Nôm, chữ là một phần bố cục: nghiêng về Kim Hoàng.
Đừng nhầm với tranh làng Sình và tranh in công nghiệp
Tranh làng Sình (Huế) cũng in nét rồi tô tay, nhưng hình rất giản lược, màu rực đỏ, tím, xanh lá, chủ yếu là tranh thờ cúng như tranh con giáp, tranh đồ thế. Nếu bức tranh có hình người đứng thẳng, giản lược như hình cắt giấy và mục đích là đem hoá, đó là làng Sình.
Tranh in công nghiệp mô phỏng tranh dân gian rất phổ biến trên lịch, thiệp, quà lưu niệm. Dấu hiệu: giấy công nghiệp bóng hoặc trắng tinh, màu in bằng chấm mực (nhìn kính lúp thấy lưới chấm nhỏ), mép màu và nét trùng khít tuyệt đối, không có dấu tay.
Vì sao ba dòng tranh khác nhau
Sự khác biệt bắt nguồn từ người mua. Tranh Đông Hồ bán cho hàng vạn gia đình nông thôn, cần rẻ và nhiều: in khắc nhiều bản cho phép in hàng loạt nhanh. Tranh Hàng Trống bán cho người thành thị có tiền, cần tinh tế: tô tay tốn công nhưng đẹp hơn, giá cao hơn. Tranh Kim Hoàng ở giữa: gần đô thị, khách hàng đa dạng, chọn nền đỏ cho rực rỡ Tết mà không cần quá nhiều màu tô.
Cách làm, giấy, màu, đề tài đều theo đó mà thành. Đây là bài học hay về nghệ thuật dân gian: nó không tách rời đời sống kinh tế, mà mọc lên từ nhu cầu thật của người dùng.
Điểm chung của ba dòng tranh
- Đều dùng ván khắc gỗ cho nét hoặc màu.
- Đều dùng giấy dó làm nền (dù xử lý khác nhau).
- Đều phục vụ Tết và thờ cúng là chính.
- Đều có chữ đề Hán – Nôm, ít hay nhiều.
- Đều trải qua thời suy tàn trong thế kỷ 20 và đang được giữ gìn, phục dựng.
Góc nhìn hôm nay: một buổi đi xem để tập nhận
Ở Hà Nội, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam có khu trưng bày tranh dân gian, nơi có thể đứng trước tranh của các dòng khác nhau và so sánh tận mắt. Mang theo bốn câu hỏi ở trên. Thử đoán dòng tranh trước khi đọc bảng chú thích. Sau năm sáu bức, bạn sẽ thấy mắt mình bắt đầu "đọc" được tranh — không chỉ thấy đẹp, mà biết vì sao nó đẹp theo cách đó.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tranh Đông Hồ và Hàng Trống?
Tranh Đông Hồ in màu bằng nhiều bản khắc trên giấy điệp lấp lánh, mảng màu phẳng, nét đen in sau cùng. Tranh Hàng Trống in nét trước rồi tô màu tay có đậm nhạt, nét mảnh hơn.
Tranh Kim Hoàng có gì khác hai dòng còn lại?
Tranh Kim Hoàng thường in trên giấy nền đỏ hoặc vàng, tô màu tay với ít màu, và có rất nhiều chữ Hán – Nôm đề trên tranh.
Vì sao tranh Đông Hồ in màu trước nét sau?
In nét đen sau cùng giúp nét phủ lên trên các mảng màu, làm hình sắc gọn và che những chỗ màu khớp chưa đều. Đây là đặc trưng kỹ thuật của tranh Đông Hồ.
Làm sao biết tranh dân gian là in công nghiệp?
Tranh in công nghiệp thường dùng giấy trắng tinh hoặc bóng, màu in bằng lưới chấm mực nhìn thấy khi soi kính lúp, nét và màu trùng khít tuyệt đối, không có dấu tay.