Hoạ tiết truyền thống Việt — vành trống đồng, băng cánh sen, mây cuộn, sóng nước, hoa văn thổ cẩm, hồi văn — đang trở lại mạnh trong áo dài, bao bì, logo, nội thất, kiến trúc và đồ hoạ. Dùng tốt thì sản phẩm có "hồn Việt" mà vẫn hiện đại; dùng vụng thì thành sáo, thậm chí xúc phạm cộng đồng sở hữu hoạ tiết. Nguyên tắc chung: hiểu gốc hoạ tiết, giản lược có chủ đích, tôn trọng ý nghĩa thiêng và ghi nhận nguồn.
Hoạ tiết Việt đang có mặt ở đâu
| Lĩnh vực | Ví dụ cách dùng |
|---|---|
| Thời trang | Áo dài in, thêu hoa sen, hoa văn trống đồng, thổ cẩm phối vải hiện đại |
| Bao bì | Hộp trà, hộp bánh Tết, chai nước mắm với băng hoa văn viền kiểu gốm |
| Kiến trúc, nội thất | Gạch bông, vách gỗ chạm mây, đèn mây tre đan, lam che nắng hình hoa văn |
| Đồ hoạ, nhận diện | Logo, tem nhãn, bìa sách, biểu trưng sự kiện |
| Sản phẩm số | Phông chữ, biểu tượng, hình nền, hình minh hoạ trong ứng dụng |
Bộ hoạ tiết "gốc" nên biết
- Vành trống đồng Đông Sơn: ngôi sao nhiều cánh, vành tròn đồng tâm, chim bay ngược kim đồng hồ.
- Băng cánh sen: cánh sen xếp liền, viền miệng chân đồ gốm.
- Mây cuộn, sóng nước: từ gốm, chạm gỗ, áo mão cung đình.
- Hồi văn: đường gấp khúc vuông góc chạy liên tục, viền khung cửa, đồ gốm.
- Hoa cúc, hoa mai, chữ Thọ cách điệu: trên đồ gỗ, đồ thờ, vải.
- Hoa văn thổ cẩm: mỗi dân tộc một hệ — ô trám, móc câu, xoắn ốc, chữ thập.
- Gạch bông: hoạ tiết hình học, hoa lá trên gạch xi măng lát nền thời Pháp ở Hà Nội, Sài Gòn — một "hoạ tiết Việt" của thế kỷ 20.
Bốn nguyên tắc dùng hoạ tiết cho đẹp và đúng
1. Hiểu gốc trước khi dùng
Một hoạ tiết sinh ra trong một ngữ cảnh: trên mặt trống nghi lễ, trên đồ thờ, trên váy cưới. Biết nó từ đâu đến, mang ý gì giúp bạn đặt nó đúng chỗ. Hoa văn trống đồng trang trọng hợp với sân khấu lễ hội, bìa sách sử; đặt nó lên tấm thảm chùi chân thì thật khó coi.
2. Giản lược có chủ đích
Thiết kế hiện đại cần ít chi tiết hơn. Thay vì chép nguyên vành trống, hãy giữ một yếu tố — chỉ ngôi sao, chỉ nhịp chim bay, chỉ vành răng cưa. Thay vì vẽ nguyên bông sen, giữ nhịp băng cánh sen. Giản lược mà còn nhận ra gốc là dấu hiệu thiết kế giỏi.
3. Tôn trọng hoạ tiết thiêng
Một số hoạ tiết mang ý nghĩa thiêng với cộng đồng: hoa văn trên tranh thờ, đồ tang, y phục nghi lễ của các dân tộc; biểu tượng tôn giáo. Dùng chúng cho đồ tiêu dùng bình thường, nhất là đồ dùng dưới chân, có thể làm cộng đồng tổn thương. Khi không chắc, hãy hỏi người am hiểu hoặc chính cộng đồng đó.
4. Ghi nhận nguồn và chia sẻ lợi ích
Khi dùng hoa văn thổ cẩm của một dân tộc, nhãn sản phẩm nên ghi rõ "hoa văn lấy cảm hứng từ thổ cẩm người…". Tốt hơn nữa là hợp tác trực tiếp với người dệt, trả công xứng đáng. Hoạ tiết dân gian không có bản quyền cá nhân theo kiểu thông thường, nhưng nó là tài sản văn hoá của một cộng đồng.
Những lỗi hay gặp
- Trộn lẫn: trống đồng Đông Sơn, rồng Nguyễn, hoa văn Chăm, thổ cẩm H'Mông trên cùng một sản phẩm — mỗi thứ một thời, một vùng, không ăn nhập.
- Lấy nhầm hoạ tiết nước khác: hoạ tiết Trung Hoa, Nhật, Thái được dùng như "hoạ tiết Việt" vì người làm không phân biệt.
- Xoay sai, cắt sai: đặt chim trống đồng bay ngược chiều, cắt đôi một bông sen chạm.
- Dùng quá đà: phủ hoạ tiết kín mọi bề mặt, không có chỗ cho mắt nghỉ.
- Chép nguyên bản thiết kế của người khác: hoạ tiết dân gian thì tự do, nhưng bản vẽ lại, bộ hoạ tiết của một nhà thiết kế hay thương hiệu cụ thể thì có bản quyền.
Nguồn tham khảo hoạ tiết đáng tin
- Bảo tàng: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội), Bảo tàng Điêu khắc Chăm (Đà Nẵng), Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.
- Sách: các sách về hoa văn Việt Nam, mỹ thuật cổ, gốm cổ, thổ cẩm của các nhà nghiên cứu, viện nghiên cứu mỹ thuật.
- Đi thực tế: đình chùa, làng nghề, chợ phiên — chụp ảnh, phác thảo trực tiếp.
Góc nhìn hôm nay: một bài tập thiết kế nhỏ
Chọn một hoạ tiết — ví dụ băng cánh sen trên chiếc bát cũ trong nhà. Chụp ảnh, rồi trên giấy, vẽ lại nó ba lần: lần một chép kỹ; lần hai bỏ một nửa chi tiết; lần ba chỉ còn nhịp cong của cánh. Đặt ba bản cạnh nhau, chọn bản bạn thấy vừa "Việt" vừa "mới". Dùng bản đó làm viền một tấm thiệp Tết. Bạn vừa làm đúng việc mà các nhà thiết kế làm mỗi ngày: nối hình xưa với cái nhìn hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Hoạ tiết truyền thống Việt Nam gồm những gì?
Tiêu biểu có hoa văn trống đồng Đông Sơn, băng cánh sen, mây cuộn, sóng nước, hồi văn, hoa cúc, chữ Thọ cách điệu, hoa văn thổ cẩm các dân tộc và gạch bông thế kỷ 20.
Dùng hoa văn thổ cẩm trong thiết kế có cần xin phép không?
Hoa văn dân gian không có bản quyền cá nhân thông thường, nhưng là tài sản văn hoá của cộng đồng. Nên ghi rõ nguồn, tránh hoạ tiết thiêng, và tốt nhất là hợp tác, trả công cho người dệt.
Làm sao dùng hoạ tiết Việt cho hiện đại?
Hiểu gốc hoạ tiết, giữ lại một yếu tố đặc trưng và giản lược phần còn lại, không trộn quá nhiều hoạ tiết khác thời, khác vùng trên cùng một sản phẩm.
Tìm hoạ tiết Việt chuẩn ở đâu?
Tham khảo hiện vật ở các bảo tàng lớn, sách nghiên cứu về mỹ thuật cổ, gốm, thổ cẩm, và đi thực tế ở đình chùa, làng nghề, chợ phiên.