Hoạ tiết trên tháp Chăm và điêu khắc Chăm chịu ảnh hưởng sâu của nghệ thuật Ấn Độ giáo và Phật giáo, nhưng mang phong cách riêng: mặt quái vật Kala trên vòm cửa, thuỷ quái Makara ở góc mái, vũ nữ Apsara uyển chuyển, chim thần Garuda đỡ tháp, hoa lá cuộn tròn trên gạch nung. Khu đền tháp Mỹ Sơn (UNESCO ghi danh năm 1999), tháp Po Nagar ở Nha Trang, tháp Po Klong Garai và Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là những nơi xem đẹp nhất.
Người Chăm và Champa
Vương quốc Champa tồn tại trên dải đất miền Trung Việt Nam từ khoảng thế kỷ 2 – 4 đến thế kỷ 17 – 19, với các trung tâm lớn ở Quảng Nam, Bình Định, Khánh Hoà, Ninh Thuận. Người Champa theo Ấn Độ giáo (thờ thần Shiva là chính), có thời kỳ thịnh Phật giáo. Họ để lại hàng trăm đền tháp gạch, bia đá khắc chữ Phạn và chữ Chăm cổ, cùng kho điêu khắc đá phong phú. Ngày nay người Chăm vẫn sinh sống ở miền Trung và Nam Bộ, giữ nhiều lễ hội như Katê tại các tháp cổ.
Tháp gạch không thấy mạch vữa
Tháp Chăm được xây bằng gạch nung màu đỏ cam, các viên gạch khít đến mức gần như không thấy mạch vữa. Người Champa xây gì để gắn gạch vẫn còn là câu hỏi: có giả thuyết dùng nhựa cây (như nhựa dầu rái) trộn bột gạch, có giả thuyết mài gạch rồi nung cả khối, có giả thuyết dùng một lớp đất sét mịn rất mỏng. Các nghiên cứu khoa học vẫn đang tiếp tục. Điều chắc chắn là nhiều hoa văn được chạm trực tiếp lên gạch sau khi xây, như điêu khắc trên một khối liền.
Các hoạ tiết và nhân vật tiêu biểu
| Hoạ tiết | Hình dạng | Vị trí và ý nghĩa thường gặp |
|---|---|---|
| Kala | Mặt quái vật mắt lồi, miệng rộng, không có hàm dưới | Trên đỉnh vòm cửa, trán tháp; canh giữ lối vào, xua điều xấu |
| Makara | Thuỷ quái mình cá, vòi như voi, miệng há | Góc mái, đầu diềm; gắn với nước, sự phồn thịnh |
| Apsara | Vũ nữ thiên giới, thân uốn, tay múa | Bệ thờ, trụ cột; vẻ đẹp, lễ hội thần linh |
| Garuda | Chim thần nửa người nửa chim, cánh dang | Góc tháp, như đang đỡ cả công trình |
| Sư tử, voi | Tượng tròn, phù điêu | Canh giữ đền, bệ thờ |
| Hoa lá cuộn | Dây lá xoắn, hoa văn móc câu | Diềm tháp, cột ốp, khung cửa |
| Linga – Yoni | Bệ đá hình vuông có máng, trụ tròn đặt giữa | Trong lòng đền; biểu tượng thờ thần Shiva |
Những tác phẩm nổi tiếng
Đài thờ Trà Kiệu
Đài thờ tìm thấy ở Trà Kiệu (Quảng Nam), có các phù điêu vũ nữ Apsara và cảnh kể tích truyện thần thoại Ấn Độ. Những vũ nữ Trà Kiệu với thân hình mềm mại, nụ cười nhẹ, trang sức chi tiết được coi là đỉnh cao của điêu khắc Chăm. Đài thờ là bảo vật quốc gia, trưng bày ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Đài thờ Mỹ Sơn E1
Đài thờ từ đền E1 ở Mỹ Sơn, có những phù điêu người tu hành, nhạc công, cảnh rừng núi, thuộc phong cách sớm của nghệ thuật Chăm (khoảng thế kỷ 7 – 8). Cũng là bảo vật quốc gia.
Tượng Bồ Tát Tara Đồng Dương
Tượng đồng lớn tìm thấy ở Đồng Dương (Quảng Nam), thuộc thời kỳ Phật giáo thịnh ở Champa (khoảng thế kỷ 9 – 10), là một trong những tượng đồng quý nhất Đông Nam Á.
Những nơi nên đến
- Thánh địa Mỹ Sơn (vùng Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng): quần thể đền tháp trong thung lũng, UNESCO ghi danh Di sản Văn hoá Thế giới năm 1999.
- Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: bảo tàng có bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn nhất, khởi lập từ đầu thế kỷ 20, có nhiều bảo vật quốc gia.
- Tháp Bà Po Nagar (Nha Trang): quần thể tháp trên đồi bên sông Cái, vẫn là nơi thờ tự và lễ hội của người Chăm và người Việt.
- Tháp Po Klong Garai (vùng Ninh Thuận cũ): tháp còn khá nguyên vẹn, nơi diễn ra lễ hội Katê.
- Tháp Bánh Ít, tháp Dương Long (vùng Bình Định cũ): những tháp có hình dáng đặc biệt.
Địa giới hành chính đã thay đổi sau năm 2025; khi đi nên tra địa chỉ mới.
Cách nhìn một mặt tháp Chăm
- Nhìn tổng thể: tháp vuông, nhiều tầng thu nhỏ dần lên đỉnh, mỗi tầng như thu nhỏ của tầng dưới.
- Nhìn cửa chính: thường quay về hướng đông, có vòm cửa nhọn, trên vòm có thể còn mặt Kala.
- Nhìn cửa giả: ba mặt còn lại thường có cửa giả trang trí.
- Nhìn các góc: tìm Garuda, Makara, hoặc các tháp nhỏ trang trí ở góc tầng.
- Nhìn diềm: dây lá cuộn, hoa văn móc câu chạy quanh thân tháp.
Góc nhìn hôm nay: tôn trọng một không gian sống
Nhiều tháp Chăm không chỉ là di tích mà còn là nơi thờ tự đang được cộng đồng người Chăm sử dụng, nhất là vào các lễ hội như Katê. Khi tham quan, mặc trang phục lịch sự, không trèo lên tháp, không chạm vào tượng, hỏi trước khi chụp ảnh nghi lễ. Ghé Bảo tàng Điêu khắc Chăm trước khi vào Mỹ Sơn sẽ giúp bạn nhận ra những gì còn lại trên tháp — nhiều hiện vật đẹp nhất đã được đưa về bảo tàng để bảo quản.
Câu hỏi thường gặp
Hoạ tiết Kala trên tháp Chăm là gì?
Kala là hình mặt quái vật mắt lồi, miệng rộng, không có hàm dưới, thường đặt trên đỉnh vòm cửa tháp. Nó được hiểu là vị thần canh giữ lối vào, xua điều xấu.
Vũ nữ Apsara Trà Kiệu ở đâu?
Các phù điêu vũ nữ Apsara trên đài thờ Trà Kiệu hiện trưng bày ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Đài thờ là bảo vật quốc gia.
Thánh địa Mỹ Sơn được UNESCO công nhận năm nào?
Khu đền tháp Mỹ Sơn được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hoá Thế giới năm 1999.
Người Chăm xây tháp bằng gì mà không thấy vữa?
Đây vẫn là câu hỏi nghiên cứu. Có giả thuyết dùng nhựa cây trộn bột gạch, giả thuyết dùng đất sét mịn rất mỏng hay nung cả khối; chưa có kết luận cuối cùng.