Cửu đỉnh Huế: 162 hình chạm trên chín chiếc đỉnh đồng triều Nguyễn

Cửu đỉnh là chín chiếc đỉnh đồng lớn do vua Minh Mạng cho đúc từ năm 1835 đến 1837, đặt trước Thế Miếu trong Hoàng thành Huế. Mỗi đỉnh mang 17 hình chạm nổi cùng tên đỉnh, tổng cộng 162 hình: mặt trời, mặt trăng, sao, núi sông, cửa biển, cây cỏ, chim thú, xe thuyền, vũ khí — như một cuốn "bách khoa bằng đồng" về đất nước thời Nguyễn. Năm 2024, các bức chạm trên Cửu đỉnh được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Chín chiếc đỉnh, chín vị vua

Đỉnh là loại vạc đồng có chân, tượng trưng cho quyền lực và sự bền vững của triều đại trong văn hoá Á Đông. Vua Minh Mạng cho đúc chín đỉnh, đặt tên theo thứ tự, mỗi đỉnh ứng với một vị vua (theo miếu hiệu) — dù khi đúc, phần lớn các vị vua ấy chưa ra đời.

Các đỉnh cao khoảng trên dưới hai mét rưỡi, nặng từ khoảng gần hai tấn đến hơn hai tấn rưỡi; Cao đỉnh là chiếc nặng nhất. Chín đỉnh xếp thành một hàng trước Hiển Lâm Các, đối diện Thế Miếu — nơi thờ các vua triều Nguyễn.

Vì sao lại là chín đỉnh

Ý tưởng đúc chín đỉnh có gốc từ một điển tích cổ của Trung Hoa: tương truyền vua Vũ nhà Hạ đúc chín chiếc đỉnh tượng trưng cho chín châu trong thiên hạ, trên đỉnh khắc hình núi sông, sản vật của từng vùng. Từ đó, "cửu đỉnh" trở thành biểu tượng của một quốc gia thống nhất, bền vững. Đây là truyền thuyết, nhưng nó cho thấy vua Minh Mạng muốn gửi một thông điệp rõ: đất nước từ Bắc vào Nam đã quy về một mối, và triều Nguyễn mong vững như đồng.

Điểm khác của Cửu đỉnh Huế so với điển tích là các hình chạm không chia theo từng vùng một cách máy móc, mà trải đều các nhóm tri thức — trời, đất, sông, biển, sản vật, đồ dùng — trên cả chín đỉnh, như một bộ sưu tập hình ảnh được sắp xếp có hệ thống.

162 hình chạm: vẽ cả đất nước lên đồng

Mỗi đỉnh có 17 hình chạm nổi và một ô khắc tên đỉnh. Các hình được chọn theo nhóm, mỗi đỉnh một bộ khác nhau:

• Thiên văn: mặt trời, mặt trăng, sao, mây, gió, sấm.
• Địa lý: núi, sông, cửa biển, biển, đèo — nhiều nơi có tên thật như núi Ngự Bình, sông Hương, các cửa biển, vùng biển.
• Thực vật: cây lúa, cây sen, các loài hoa, cây thuốc, gỗ quý.
• Động vật: voi, hổ, ngựa, chim, cá, rùa, rắn, côn trùng.
• Vật dụng: thuyền, xe, vũ khí như súng thần công, gươm.

Bên cạnh mỗi hình có khắc tên bằng chữ Hán. Điều đặc biệt: nhiều hình là sản vật và cảnh quan của chính Việt Nam lúc bấy giờ — không phải hình tượng ước lệ — nên Cửu đỉnh được coi như một bản tổng mục về tự nhiên, địa lý, kinh tế, quân sự thời Nguyễn, khắc trên vật liệu bền nhất thời ấy.

Kỹ thuật đúc

Đúc chín vật đồng nặng hàng tấn với hình chạm nổi sắc nét là công việc cực kỳ phức tạp: làm khuôn bằng đất, đổ đồng nóng chảy liên tục, làm nguội đều để không nứt. Đỉnh được đúc ở xưởng đúc của triều đình ở Huế. Gần hai thế kỷ sau, các đỉnh vẫn nguyên vẹn, hình chạm vẫn rõ — cho thấy trình độ của thợ đúc Huế thời ấy.

Bảo vật quốc gia và di sản tư liệu

Cửu đỉnh được công nhận là bảo vật quốc gia của Việt Nam. Năm 2024, hồ sơ "Các bức phù điêu trên Cửu đỉnh ở Hoàng cung Huế" được UNESCO ghi vào Danh mục Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (Di sản tư liệu). Điều này ghi nhận các hình chạm như một nguồn tư liệu — không chỉ là đồ trang trí, mà là "văn bản bằng hình" ghi lại tri thức của một thời.

Huế cũng có các di sản tư liệu khác được UNESCO ghi danh, như Mộc bản triều Nguyễn, Châu bản triều Nguyễn, thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế — cho thấy giá trị lớn của kho tư liệu triều Nguyễn.

Cửu đỉnh trong mạch hoa văn Việt

Nếu hoa văn trống đồng Đông Sơn là những vành tròn kể chuyện lễ hội hơn hai nghìn năm trước, thì Cửu đỉnh là "trống đồng" của thế kỷ 19: cũng đồng, cũng hình chạm, cũng muốn ghi lại thế giới của người làm ra nó. Nhưng khác ở chỗ: hình trên Cửu đỉnh có tên, có địa danh, mang tinh thần thống kê, liệt kê của một nhà nước đã thống nhất từ Bắc vào Nam.

Góc nhìn hôm nay: tìm hình trên đỉnh

Khi đến Hoàng thành Huế, đi tới sân Thế Miếu, đứng trước chín chiếc đỉnh. Thử làm một cuộc săn hình cùng gia đình: ai tìm thấy con voi trước, ai tìm thấy chiếc thuyền, mặt trời, sông Hương. Đọc bảng giới thiệu để biết đỉnh nào ứng với vua nào. Nhớ rằng đây là bảo vật quốc gia: không chạm tay, không leo trèo. Nếu không có dịp đến Huế, các ấn phẩm của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và nhiều bài viết có ảnh chụp chi tiết các hình chạm.