Mỗi dịp Tết, hình con giáp của năm mới xuất hiện khắp nơi: tem bưu chính Tết, tranh dân gian, bao lì xì, thiệp, linh vật ở các phố hoa, tượng gốm Bát Tràng, con heo đất, đèn lồng. Thói quen này nối dài từ những bức tranh Lợn đàn, Gà đàn của Đông Hồ, bộ tranh con giáp làng Sình, đến bộ tem Tết hằng năm và những linh vật khổng lồ ở quảng trường hôm nay. Con giáp trở thành "gương mặt" của mỗi cái Tết.
Tem Tết: mỗi năm một con giáp
Bưu chính Việt Nam phát hành bộ tem chào mừng năm mới gần như mỗi năm, thường mang hình con giáp của năm. Tem con giáp được nhiều người sưu tầm thành bộ đủ mười hai con, và thường được dùng để gửi thiệp chúc Tết. Nhiều nước khác ở châu Á và cả một số nước phương Tây có cộng đồng người châu Á đông cũng phát hành tem Tết âm lịch với hình con giáp.
Với người sưu tầm, một bộ tem con giáp của một nước qua đủ một chu kỳ mười hai năm là một bài học về sự thay đổi phong cách thiết kế: năm đầu có thể là tranh khắc gỗ kiểu dân gian, năm sau là hoạ tiết hiện đại, năm khác lại là hoạt hình.
Con giáp trong tranh dân gian
- Đông Hồ: tranh Lợn đàn, Gà đàn, Gà trống, tranh trâu, tranh chuột (Đám cưới chuột) — dù không vẽ đủ mười hai con, nhiều con giáp có mặt trong tranh Tết.
- Làng Sình (Huế): có bộ tranh mười hai con giáp dùng trong lễ cúng, mỗi con một tờ.
- Hàng Trống: tranh Ngũ hổ, tranh cá chép, các con vật mang điềm lành.
- Kim Hoàng: tranh gà, lợn, các con vật trên nền đỏ.
Năm con giáp nào, các làng tranh hay in nhiều tranh con vật ấy hơn, vì người mua thích có hình con giáp của năm trong nhà.
Gốm, đất, giấy: con giáp bằng tay
| Đồ vật | Ở đâu | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Tượng gốm con giáp | Bát Tràng và các làng gốm | Men lam, men nâu, men màu; từ nhỏ xinh đến tượng lớn |
| Heo đất, gà đất | Chợ Tết khắp nơi | Ống tiết kiệm bằng đất nung, phổ biến nhất là heo đất |
| Tò he | Làng Xuân La và các nghệ nhân rong | Nặn từ bột gạo nhuộm màu, hình con giáp, nhân vật |
| Đèn lồng con giáp | Hội An, các lễ hội | Khung tre, vải, giấy |
| Bao lì xì, thiệp | Khắp nơi | In hình con giáp của năm, thường kèm câu chúc |
Heo đất có lẽ là "con giáp quanh năm" phổ biến nhất: nhiều gia đình mua cho con một con heo đất đầu năm để tập bỏ tiết kiệm, cuối năm đập ra.
Linh vật Tết ở phố hoa
Từ khoảng những năm 2000 – 2010, nhiều thành phố dựng linh vật con giáp cỡ lớn ở phố hoa, quảng trường, công viên dịp Tết: tượng rồng, ngựa, dê, khỉ, gà khổng lồ làm bằng khung sắt, hoa, gốm, tre, vật liệu tái chế. Linh vật trở thành điểm chụp ảnh và là chủ đề bàn luận sôi nổi mỗi năm — có năm được khen sáng tạo, có năm bị chê vì hình dáng ngộ nghĩnh quá đà hoặc không giống con vật.
Những tranh luận ấy cho thấy người Việt quan tâm đến con giáp như một biểu tượng chung: ai cũng có ý kiến về "con giáp năm nay trông thế nào".
Thiết kế con giáp: giữ gì, đổi gì
- Giữ nét nhận ra: mào gà, sừng dê, bờm ngựa, vòi... đặc điểm chính phải rõ.
- Theo con vật Việt: năm Sửu là trâu, năm Mão là mèo — đừng vô tình dùng bò, thỏ theo mẫu nước ngoài.
- Tôn trọng ý nghĩa: con giáp là lời chúc năm mới; hình quá dữ tợn hay quá kỳ quặc dễ gây phản cảm.
- Chất liệu địa phương: tre, mây, gốm, giấy dó, bột gạo giúp con giáp mang "hồn Việt" và nâng đỡ làng nghề.
Con giáp trên đồng tiền, câu đối và lời chúc
Ngoài tem và tranh, con giáp còn hiện diện trong những thứ nhỏ hơn. Câu đối Tết thường có vế nhắc đến con vật của năm cũ và năm mới, kiểu "tiễn năm Rắn, đón năm Ngựa". Lời chúc Tết cũng hay chơi chữ với con giáp: năm Ngựa chúc "mã đáo thành công" (ngựa về là thành công), năm Dê có lời chúc "tam dương khai thái" (chữ "dương" đồng âm với dê, ý chúc vận mới hanh thông), năm Gà chúc "đại cát". Một số ngân hàng, cơ sở đúc tiền trên thế giới phát hành đồng xu kỷ niệm hình con giáp cho người sưu tầm. Ở trường học, đây là dịp để học sinh vẽ, nặn, viết về con vật của năm — con giáp trở thành một "bài học mở đầu năm" rất tự nhiên.
Góc nhìn hôm nay: sưu tầm con giáp cùng con
Bắt đầu một bộ sưu tập nhỏ: mỗi Tết mua một món mang hình con giáp của năm — một con tò he, một con heo đất, một bức tranh, một con tem. Dán nhãn năm. Mười hai năm sau, con bạn sẽ có trọn một vòng con giáp, mỗi món gắn với một cái Tết trong tuổi thơ. Món nào làm bằng tay ở làng nghề thì còn quý hơn: nó giữ lại một chút công việc của những người đang giữ nghề.
Câu hỏi thường gặp
Tem con giáp là gì?
Là bộ tem bưu chính phát hành dịp Tết, mang hình con giáp của năm mới. Bưu chính Việt Nam phát hành tem Tết gần như mỗi năm và nhiều người sưu tầm đủ mười hai con.
Vì sao người ta mua heo đất ngày Tết?
Heo đất là ống tiết kiệm bằng đất nung, mua đầu năm để bỏ tiền dành dụm, gửi gắm mong ước no đủ, sung túc. Nhiều gia đình dùng heo đất để dạy con tiết kiệm.
Tò he là gì?
Tò he là đồ chơi dân gian nặn từ bột gạo nhuộm màu, hình con vật, con giáp, nhân vật, gắn với làng Xuân La và các nghệ nhân nặn tò he.
Linh vật Tết là gì?
Là tượng con giáp cỡ lớn dựng ở phố hoa, quảng trường, công viên dịp Tết, làm từ khung sắt, hoa, gốm, tre hoặc vật liệu tái chế, thường là điểm chụp ảnh đầu năm.