Chạm khắc gỗ đình làng Bắc Bộ là kho điêu khắc dân gian lớn nhất của người Việt, rực rỡ nhất vào thế kỷ 16 – 17. Trên các đầu dư, cốn, xà, ván nong của đình, người thợ làng chạm không chỉ rồng, phượng, mây, hoa lá mà cả cảnh đời thường: trai gái đùa nhau, người uống rượu, đấu vật, chèo thuyền, săn hổ, cưỡi ngựa. Những ngôi đình như Tây Đằng, Thổ Hà, Lỗ Hạnh, Phù Lão, Đình Bảng là nơi xem chạm khắc đẹp nhất.
Đình làng: nơi thờ thần, nơi hội họp
Đình là công trình chung của làng Việt Bắc Bộ: nơi thờ Thành hoàng (vị thần bảo hộ làng), nơi hội họp, xử việc làng, tổ chức lễ hội. Đình có bộ khung gỗ lớn chịu toàn bộ mái ngói nặng: cột, xà, kẻ, bẩy, cốn. Trên chính những cấu kiện chịu lực ấy, người thợ chạm khắc hoa văn — vừa trang trí, vừa không làm yếu kết cấu.
Thời kỳ rực rỡ: thế kỷ 16 – 17
Các nhà nghiên cứu mỹ thuật thường coi giai đoạn thời Mạc (thế kỷ 16) và Lê Trung hưng (thế kỷ 17) là đỉnh cao của chạm khắc đình làng. Khi ấy, làng xã có quyền tự chủ khá lớn, nhiều đình được dựng, thợ làng được tự do sáng tạo, và đề tài đời thường tràn vào không gian thiêng.
| Giai đoạn | Phong cách (khái quát) |
|---|---|
| Thế kỷ 16 (thời Mạc) | Chạm nổi, chạm bong khoẻ khoắn, nhiều cảnh sinh hoạt, hình người mộc mạc |
| Thế kỷ 17 (Lê Trung hưng) | Chạm nhiều lớp, sâu, rất nhiều đề tài dân gian, bố cục dày đặc |
| Thế kỷ 18 | Chạm cầu kỳ, tinh xảo hơn, đề tài thiên về rồng mây, tứ linh |
| Thế kỷ 19 | Nhiều hoa lá, hình học, ít cảnh đời thường hơn |
Đề tài đời thường trên gỗ đình
- Trai gái tình tự: đôi trai gái ôm nhau, đùa nghịch — điều hiếm thấy ở công trình thờ tự của nhiều nền văn hoá.
- Uống rượu, hát xướng: người ngồi bên vò rượu, người thổi sáo, gảy đàn.
- Đấu vật, đánh cờ: những sinh hoạt hội làng.
- Chèo thuyền, đi cày, săn bắn: lao động và đời sống nông nghiệp.
- Cưỡi ngựa, đánh hổ: cảnh võ, cảnh săn.
- Tiên cưỡi rồng, người cưỡi lân: pha trộn thần thoại với đời thường.
Những cảnh này cho thấy đình làng không phải nơi nghiêm khắc, xa cách; đó là "nhà chung" nơi thần và người cùng vui. Nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền và nhiều người khác đã viết nhiều về giá trị nhân văn của các mảng chạm này.
Rồng và những linh vật trên đình
Rồng vẫn là hình phổ biến nhất trên đình, nhưng là rồng "dân gian": có rồng mẹ ôm rồng con (gọi là rồng ổ), rồng có người cưỡi, rồng lẫn vào mây lá, đầu rồng hoá thành đao mái. So với rồng cung đình được quy định chặt về số móng, hình dáng, rồng đình làng tự do và ngộ nghĩnh hơn nhiều. (Về rồng như một linh vật xuyên các triều đại, có thể tìm hiểu thêm ở các nguồn chuyên về linh vật Việt.)
Một số ngôi đình nên đến
| Đình | Vùng (khái quát) | Nét nổi bật |
|---|---|---|
| Đình Tây Đằng | Vùng Ba Vì, Hà Nội | Một trong những đình cổ nhất còn lại, chạm khắc thế kỷ 16 |
| Đình Thổ Hà | Ven sông Cầu, vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh) | Chạm khắc thế kỷ 17 rất dày, nhiều cảnh dân gian |
| Đình Lỗ Hạnh | Vùng Bắc Giang cũ | Chạm khắc thế kỷ 16 – 17 |
| Đình Phù Lão | Vùng Bắc Giang cũ | Chạm khắc đẹp thế kỷ 17 |
| Đình Đình Bảng | Bắc Ninh | Đình lớn, dựng thế kỷ 18, chạm khắc tinh xảo |
| Đình Chu Quyến | Vùng Ba Vì, Hà Nội | Chạm khắc thế kỷ 17 |
Nhiều đình trong danh sách đã được xếp hạng di tích quốc gia hoặc quốc gia đặc biệt. Địa giới hành chính đã thay đổi sau năm 2025; trước khi đi nên tra địa chỉ mới.
Cách xem chạm khắc đình
- Mang đèn pin: trong đình thường tối, các mảng chạm ở trên cao.
- Nhìn lên đầu dư, cốn, ván nong: đó là nơi tập trung nhiều cảnh nhất.
- Đứng ở nhiều góc: chạm nhiều lớp nhìn mỗi góc thấy một tầng khác nhau.
- Hỏi người trông đình, cụ cao niên: họ thường biết tên từng mảng chạm và chuyện làng.
- Tôn trọng không gian thờ: ăn mặc kín đáo, không trèo lên cấu kiện, hỏi trước khi chụp ảnh ở hậu cung.
Góc nhìn hôm nay: một chuyến về đình
Chọn một ngày gần lễ hội làng — khi đình mở cửa, có người trông — và đến một ngôi đình cổ. Tìm trên các mảng gỗ một cảnh trai gái tình tự, một người uống rượu, một con rồng ổ. Chụp ảnh lại, về nhà kể cho con nghe: bốn trăm năm trước, một người thợ làng đã chạm những cảnh ấy lên chính cái xà nhà thờ thần, để thần cũng vui cùng dân. Đó là một bài học về sự tự tin và hài hước của văn hoá làng Việt mà sách giáo khoa hiếm khi kể.
Câu hỏi thường gặp
Chạm khắc đình làng đẹp nhất vào thời nào?
Các nhà nghiên cứu thường coi thế kỷ 16 (thời Mạc) và thế kỷ 17 (Lê Trung hưng) là đỉnh cao của chạm khắc gỗ đình làng Bắc Bộ, với nhiều cảnh sinh hoạt dân gian.
Trên đình làng chạm khắc những gì?
Ngoài rồng, phượng, mây, hoa lá, đình làng còn chạm cảnh trai gái tình tự, uống rượu, đấu vật, chèo thuyền, săn bắn, cưỡi ngựa và tiên cưỡi rồng.
Đình nào có chạm khắc đẹp nên đến xem?
Một số đình nổi tiếng gồm đình Tây Đằng, đình Chu Quyến (vùng Ba Vì), đình Thổ Hà, Lỗ Hạnh, Phù Lão (vùng Bắc Giang cũ) và đình Đình Bảng (Bắc Ninh).
Rồng ổ trên đình làng là gì?
Là mảng chạm rồng mẹ với nhiều rồng con quấn quýt, một đề tài đặc trưng của chạm khắc đình làng, thể hiện ước mong sinh sôi và mang tính dân gian rõ nét.