Cây quất (miền Nam gọi là cây tắc) là cây cảnh Tết quen thuộc của miền Bắc, với quả vàng óng, lá xanh, có cả hoa, nụ, quả xanh, quả chín trên cùng một cây — tượng trưng cho sự sung túc, "lộc" nối tiếp. Bên cạnh quất, chợ hoa Tết còn có đào, mai, cúc, lan, thược dược, vạn thọ, mãn đình hồng, hoa ly. Chọn quất đẹp là chọn cây cân đối, quả đều, lá xanh, có cả "lộc non"; chăm đúng thì quất tươi suốt Tết, và có thể nuôi lại cho năm sau.
Quất: cây "lộc" của Tết miền Bắc
Quất là cây thuộc họ cam chanh, quả tròn nhỏ (hoặc thuôn dài ở quất cảnh), chín vàng cam vào dịp Tết. Tên "quất" đọc gần "cát" (tốt lành) trong một số cách đọc; màu vàng cam gợi vàng bạc, sung túc. Cây có cả lá non, hoa, quả xanh, quả chín cùng lúc được coi là "đủ lộc": năm cũ trọn vẹn, năm mới nối tiếp.
Làng quất nổi tiếng nhất là Tứ Liên, Nhật Tân bên Hồ Tây (Hà Nội), nơi nhà vườn uốn quất thành thế "bonsai", quất thế, quất "lộc" quả to. Ở miền Nam, tắc kiểng (quất) được trồng nhiều ở Lai Vung, Sa Đéc và các làng hoa miền Tây.
Chọn quất cho đẹp và bền
- Dáng cây: cân đối, tán tròn đều, không lệch.
- Quả: nhiều, đều màu, căng bóng, phân bố khắp tán; không chỉ dồn ở ngoài. Nên có cả quả xanh lẫn quả chín.
- Lá: xanh đậm, bóng, dày; có lộc non mơn mởn ở ngọn. Lá vàng, rụng là cây yếu.
- Gốc và bầu đất: gốc chắc, bầu đất không vỡ, rễ không lộ nhiều.
- Kiểm tra quả: lắc nhẹ cành, quả không rụng là cây khoẻ.
Chăm quất trong những ngày Tết
- Vị trí: nơi có ánh sáng, thoáng gió, không đặt sát điều hoà, lò sưởi.
- Tưới: giữ đất hơi ẩm, không úng. Nhiều nhà vườn khuyên tưới ít vào gốc, có thể phun sương nhẹ lên lá; tưới quá nhiều dễ rụng quả.
- Nhiệt độ: tránh nóng đột ngột; phòng đóng kín, bật sưởi làm cây nhanh rụng lá.
- Không dời chỗ liên tục: cây đã quen chỗ thì để yên.
Sau Tết: nuôi quất cho năm sau
Nhiều người bỏ quất sau Tết, nhưng có thể nuôi lại: hái bớt quả, cắt tỉa cành, thay đất, bón phân, đặt nơi đủ nắng. Quất trồng chậu cần chăm đều cả năm, đến khoảng mùa thu cắt tỉa tạo tán, khoảng tháng 8 – 9 âm lịch "tuốt lá" để cây ra lộc mới, ra hoa, kết quả đúng Tết. Nuôi lại thành công là một thú vui có thành quả — nhưng nếu không có thời gian, có thể nhờ nhà vườn chăm hộ.
Quả quất chín có thể dùng ngâm mật ong, pha nước quất, làm mứt — dân gian dùng mật ong quất chữa ho nhẹ; trẻ dưới 1 tuổi không được dùng mật ong. Ho kéo dài nên đi khám.
Những loài hoa, cây cảnh khác ngày Tết
| Cây, hoa | Ý nghĩa thường gặp | Vùng hay dùng |
|---|---|---|
| Đào | Đón xuân, may mắn | Miền Bắc |
| Mai vàng | Phú quý, sung túc | Miền Nam, miền Trung |
| Cúc mâm xôi, cúc vàng | Trường thọ, đủ đầy | Miền Nam, cả nước |
| Vạn thọ | Sống lâu | Miền Nam |
| Lan hồ điệp, địa lan | Sang trọng, thanh lịch | Cả nước, ngày càng phổ biến |
| Thược dược, lay ơn | Rực rỡ, vươn lên | Miền Bắc |
| Mãn đình hồng | Hồng sân nhà, đỏ thắm cả năm | Miền Bắc |
| Hoa ly | Thanh khiết, thơm | Cả nước |
Chợ hoa Tết: một nét văn hoá
Ở Hà Nội, chợ hoa Hàng Lược là chợ hoa Tết lâu đời trong phố cổ, cùng các chợ hoa Quảng An, Quảng Bá bên Hồ Tây. Ở TP Hồ Chí Minh, đường hoa Nguyễn Huệ tổ chức hằng năm từ khoảng năm 2004, và chợ hoa "trên bến dưới thuyền" ở bến Bình Đông, nơi ghe hoa từ miền Tây chở lên. Đà Lạt, Sa Đéc, Tây Tựu, Mê Linh là những vùng trồng hoa cung cấp cho Tết khắp nơi.
Đi chợ hoa ngày giáp Tết là một trải nghiệm mà nhiều người coi như nghi lễ: dù chỉ mua một chậu cúc nhỏ, cảm giác "đã có Tết" bắt đầu từ đó.
Quất và những lưu ý khi có trẻ nhỏ, thú cưng
Quả quất nhỏ, tròn, trẻ nhỏ dễ hái bỏ vào miệng; hạt quất có thể gây hóc. Nếu nhà có trẻ dưới 4 tuổi, đặt cây ở chỗ con khó với tới hoặc dặn con không tự hái. Cây cảnh mua ở chợ Tết thường được phun thuốc để giữ lá, giữ quả; muốn dùng quả để ngâm mật ong, nên hỏi nhà vườn hoặc chỉ dùng quả từ cây tự chăm. Một số loài hoa Tết có thể gây hại nếu chó mèo ăn phải (như hoa ly với mèo); nhà nuôi thú cưng nên tìm hiểu trước hoặc đặt hoa xa tầm với.
Góc nhìn hôm nay: một chậu cây do con tự chăm
Năm nay, giao cho con nhiệm vụ chăm một chậu quất hoặc một chậu cúc nhỏ suốt những ngày Tết: tưới nước, xoay chậu ra nắng, đếm quả mỗi sáng. Sau Tết, cùng con thử nuôi lại cây. Có thể năm sau cây chưa ra quả đẹp như nhà vườn, nhưng con sẽ hiểu vì sao một chậu quất Tết có giá như thế — đằng sau là cả một năm chăm sóc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngày Tết chơi cây quất?
Quả quất vàng gợi sự sung túc, tên "quất" đọc gần "cát" là tốt lành. Cây có cả lá non, hoa, quả xanh, quả chín được coi là đủ lộc, may mắn nối tiếp.
Làm sao chọn cây quất đẹp?
Chọn cây dáng cân đối, quả nhiều và đều màu khắp tán, có cả quả xanh lẫn chín, lá xanh đậm bóng có lộc non, gốc chắc, lắc nhẹ quả không rụng.
Chăm quất ngày Tết thế nào để không rụng quả?
Đặt nơi có ánh sáng, thoáng gió, tránh điều hoà, lò sưởi; tưới vừa ẩm, không úng; không dời chỗ liên tục.
Chợ hoa Tết nổi tiếng ở đâu?
Ở Hà Nội có chợ hoa Hàng Lược, Quảng An, Quảng Bá; ở TP Hồ Chí Minh có đường hoa Nguyễn Huệ và chợ hoa trên bến dưới thuyền ở bến Bình Đông.