Isotype: tranh thống kê bằng hình người của Otto Neurath

Isotype là phương pháp trình bày số liệu bằng những hình người, hình vật nhỏ xếp hàng, mỗi hình tượng trưng cho một số lượng cố định — ví dụ mỗi hình người là một triệu dân. Nó do nhà triết học, kinh tế học người Áo Otto Neurath khởi xướng ở Vienna giữa thập niên 1920, cùng hoạ sĩ Gerd Arntz và nhà biên soạn Marie Reidemeister (sau là Marie Neurath). Những hình người tối giản trên biển nhà vệ sinh, sân bay, đồ hoạ thông tin hôm nay đều là con cháu của Isotype.

Một bảo tàng để người không biết đọc số cũng hiểu

Năm 1925, Neurath lập Bảo tàng Xã hội và Kinh tế ở Vienna. Mục tiêu của ông là giải thích cho người lao động bình thường những con số về dân số, nhà ở, sức khoẻ, sản xuất — những thứ ảnh hưởng đến đời sống họ — mà không cần họ đọc bảng thống kê dày đặc. Ông có một câu thường được trích: "Lời nói chia rẽ, hình ảnh kết nối" — cách diễn đạt có nhiều bản dịch khác nhau.

Ban đầu phương pháp được gọi là "phương pháp Vienna về thống kê bằng hình". Đến thập niên 1930, khi Neurath sang Hà Lan rồi Anh, nó mang tên Isotype — viết tắt tiếng Anh của "Hệ thống quốc tế giáo dục bằng hình ảnh in".

Ba người làm nên Isotype

Vai trò "người chuyển dịch" của Marie là một ý tưởng rất hiện đại: giữa người có số liệu và người xem cần một người hiểu cả hai bên, quyết định nên nói điều gì và bỏ điều gì.

Các nguyên tắc của Isotype

1. Mỗi hình bằng một lượng cố định: một hình người = một triệu người. Muốn thể hiện ba triệu thì vẽ ba hình, không vẽ một hình to gấp ba.
2. Lặp hình, không phóng to hình: mắt người so sánh số lượng hình rất chính xác, nhưng so sánh diện tích, thể tích rất kém. Một hình to gấp đôi chiều cao trông như lớn gấp bốn — đó là cách các biểu đồ dễ đánh lừa.
3. Hình tối giản, thống nhất: bỏ chi tiết thừa, mọi hình cùng phong cách, cùng độ dày nét.
4. Màu có nghĩa: màu dùng để phân nhóm, không để trang trí.
5. Đọc được trong vài giây: người xem phải hiểu thông điệp chính trước khi đọc chú thích.

Một ví dụ đơn giản

Giả sử muốn so sánh số học sinh đi học bằng xe đạp, xe buýt và được bố mẹ chở ở một trường. Bảng số ghi: xe đạp 300, xe buýt 150, bố mẹ chở 450. Isotype sẽ vẽ:

• Hàng 1: sáu hình chiếc xe đạp (mỗi hình 50 học sinh).
• Hàng 2: ba hình xe buýt.
• Hàng 3: chín hình xe máy có hai người.

Nhìn một giây là thấy hàng thứ ba dài nhất, dài gấp ba hàng thứ hai. Không cần đọc con số, thông điệp đã rõ.

Di sản: từ biển sân bay đến đồ hoạ thông tin

• Biểu tượng Olympic: Thế vận hội Tokyo 1964 dùng bộ hình vẽ các môn thể thao và tiện ích để du khách không biết tiếng Nhật vẫn tìm đường được; Thế vận hội Munich 1972 với bộ hình của nhà thiết kế Otl Aicher trở thành chuẩn mực. Cả hai đều chịu ảnh hưởng tinh thần Isotype.
• Biểu tượng công cộng: năm 1974, Bộ Giao thông Mỹ và Hiệp hội nghệ thuật đồ hoạ Mỹ (AIGA) phát hành bộ 50 biểu tượng cho sân bay, nhà ga: nhà vệ sinh, thang máy, hành lý, taxi. Phiên bản của chúng có mặt ở rất nhiều nơi trên thế giới.
• Đồ hoạ thông tin (infographic): báo chí, báo cáo, mạng xã hội ngày nay dùng biểu đồ hình người, hình đồng xu xếp hàng — đúng nguyên tắc của Neurath.
• Sách giáo khoa: biểu đồ tranh trong sách toán tiểu học ("mỗi hình quả táo là 10 quả táo") chính là Isotype đơn giản hoá.

Cẩn thận với "biểu đồ hình" đánh lừa

Nguyên tắc thứ hai của Isotype — lặp hình chứ không phóng to — thường bị vi phạm trong quảng cáo. Ví dụ, một hình bao gạo cao gấp đôi bao gạo kia để thể hiện "sản lượng gấp đôi", nhưng vì hình to cả chiều rộng lẫn chiều cao, nó trông lớn gấp bốn. Khi xem một biểu đồ hình, hãy hỏi: hình to vì số lớn hơn, hay vì người vẽ muốn ta cảm thấy lớn hơn?

Góc nhìn hôm nay: vẽ một biểu đồ Isotype về nhà mình

Đếm số chai nhựa nhà bạn thải ra trong một tuần, số bữa ăn ở nhà và ăn ngoài, số giờ xem màn hình của mỗi người. Chọn một con số, vẽ thành hàng hình nhỏ bằng bút chì: mỗi hình một chai, mỗi hình một giờ. Dán lên tủ lạnh. Một hàng chai dài xếp ngang qua cánh tủ nói mạnh hơn nhiều so với con số "23 chai" — đúng như Neurath mong muốn gần một trăm năm trước.