Hoa sen là hoạ tiết xuất hiện nhiều nhất trong kiến trúc và mỹ thuật truyền thống Việt: từ chùa Một Cột dựng năm 1049 như một bông sen mọc giữa hồ, những chân tảng đá chạm cánh sen thời Lý, đài sen dưới tượng Phật, vành cánh sen viền miệng bình gốm, đến hoa văn sen trên áo dài, tiền giấy, logo hôm nay. Sen được yêu vì mọc lên từ bùn mà không nhiễm bùn — một hình ảnh vừa Phật giáo, vừa rất gần đời sống đồng ruộng.
Vì sao lại là hoa sen
Sen mọc ở ao hồ khắp đồng bằng Việt Nam. Hạt, ngó, củ, lá đều dùng được: chè hạt sen, gỏi ngó sen, lá sen gói cơm, trà ướp sen. Hoa sen cũng là hình ảnh trung tâm của Phật giáo: Đức Phật và chư Bồ Tát ngồi trên đài sen, sen tượng trưng cho sự giác ngộ nở ra từ cõi đời lấm láp.
Câu ca dao quen thuộc nói gọn ý ấy:
Trong đầm gì đẹp bằng sen / Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng / Nhị vàng bông trắng lá xanh / Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.
Việt Nam chưa có quốc hoa chính thức theo văn bản pháp lý, nhưng hoa sen thường được nhắc đến nhiều nhất khi nói về biểu tượng hoa của người Việt.
Sen trong kiến trúc thời Lý – Trần
Chùa Một Cột
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1049 vua Lý Thái Tông cho dựng chùa Diên Hựu, trong đó có một ngôi điện nhỏ đặt trên một cột đá giữa hồ, theo truyền thuyết là phỏng theo giấc mộng vua thấy Phật Bà Quan Âm ngồi trên toà sen. Ngôi chùa trông như một bông sen nở giữa ao. Công trình hiện nay ở Hà Nội đã được trùng tu, dựng lại nhiều lần, lần gần nhất vào năm 1955, nhưng giữ ý tưởng bông sen trên mặt nước.
Chân tảng và bệ tượng
Khảo cổ học tìm thấy nhiều chân tảng đá thời Lý (đá kê chân cột) chạm vành cánh sen nở quanh, như thể cây cột mọc lên từ một bông sen. Bệ đá đặt tượng Phật thời Lý ở các chùa như Phật Tích (Bắc Ninh) có tầng đài sen chạm rất tinh. Thời Trần, tháp Phổ Minh (Nam Định cũ) cũng có chân tháp chạm cánh sen.
Gạch và ngói
Gạch lát, ngói úp nóc, đầu ngói thời Lý – Trần thường có hoa văn hoa sen, cánh sen cách điệu, xen với hình rồng, chim phượng.
Sen trên gốm và đồ thờ
| Vị trí | Dạng hoạ tiết sen |
|---|---|
| Miệng và chân bình, bát gốm | Vành cánh sen xếp liền nhau, cánh nhọn hoặc tròn |
| Thân bình hoa lam | Cả cây sen với lá, nụ, gương sen, cá bơi dưới |
| Đài nến, lư hương | Bầu đỡ hình bông sen |
| Bệ tượng | Đài sen nhiều tầng cánh |
| Đỉnh tháp, chóp mái | Búp sen |
Hình vành cánh sen viền quanh miệng hay chân đồ gốm, gọi là "băng cánh sen", là một trong những hoa văn viền phổ biến nhất trên gốm Việt từ thời Lý đến nay.
Đọc một bông sen chạm khắc
- Số tầng cánh: đài sen dưới tượng Phật thường có nhiều tầng, cánh tầng dưới ngửa lên, đôi khi có tầng úp xuống (sen ngửa – sen úp).
- Dáng cánh: cánh nhọn, căng (Lý), tròn mập hơn ở các thời sau.
- Đi kèm: lá sen, gương sen, búp sen, con vịt, con cá — sen ít khi đứng một mình trong tranh dân gian và gốm.
- Vị trí: sen ở chân là "nền đỡ", sen ở đỉnh là "nở ra" — gợi ý chuyển từ thấp lên cao.
Sen trong mỹ thuật hiện đại
Sen tiếp tục là đề tài lớn của tranh sơn mài, tranh lụa, tranh sơn dầu Việt Nam thế kỷ 20. Ngày nay, hình hoa sen cách điệu xuất hiện trên nhiều công trình, biểu trưng của các tổ chức, logo, bao bì, đồng phục ngành du lịch, áo dài. Kiến trúc đương đại cũng mượn dáng sen cho mái, cho cột, cho hồ nước.
Khi một hình ảnh được dùng quá nhiều, nó dễ thành sáo. Các nhà thiết kế giỏi thường chỉ mượn một phần: một cánh sen, một gương sen, nhịp của băng cánh sen — thay vì vẽ nguyên bông.
Góc nhìn hôm nay: một buổi ngắm sen và đọc sen
Mùa sen nở ở Bắc Bộ thường vào khoảng tháng 5 – 7 dương lịch. Sáng sớm ra một đầm sen (Hồ Tây ở Hà Nội nổi tiếng với sen Bách Diệp), ngắm sen thật, đếm cánh, xem gương sen. Rồi đến chùa Một Cột hay một ngôi chùa cổ gần nhà, tìm những bông sen chạm trên chân tảng, bệ tượng, cửa võng. Đặt sen thật cạnh sen đá trong đầu, bạn sẽ thấy người thợ xưa giản lược bông sen thế nào — giữ lại nhịp cánh, bỏ đi chi tiết — để nó bền với thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hoa sen phổ biến trong kiến trúc Việt?
Sen gần gũi với đời sống ao hồ đồng bằng, là hình ảnh trung tâm của Phật giáo và mang ý nghĩa thanh khiết, mọc từ bùn mà không nhiễm bùn, nên được dùng nhiều trong chùa chiền, gốm, đồ thờ.
Chùa Một Cột được xây năm nào?
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, chùa được dựng năm 1049 thời vua Lý Thái Tông. Công trình hiện nay đã được trùng tu, dựng lại nhiều lần, lần gần nhất năm 1955.
Hoa sen có phải quốc hoa của Việt Nam không?
Việt Nam chưa có quốc hoa được quy định chính thức trong văn bản pháp lý, nhưng hoa sen thường được nhắc đến nhiều nhất như biểu tượng hoa của người Việt.
Băng cánh sen trên gốm là gì?
Là hoa văn vành cánh sen xếp liền nhau viền quanh miệng hoặc chân đồ gốm, một trong những hoa văn viền phổ biến nhất trên gốm Việt từ thời Lý.