Nghề tranh dân gian Việt Nam đang được giữ bởi một số ít gia đình nghệ nhân ở làng Đông Hồ, ở Hà Nội với tranh Hàng Trống và Kim Hoàng, ở làng Sình xứ Huế, cùng các bảo tàng, nhà nghiên cứu và những nhóm trẻ yêu tranh. Người muốn xem tận mắt có thể về làng nghề xem in tranh, đến bảo tàng xem ván khắc cổ, hoặc tham gia các lớp trải nghiệm. Mua một bức tranh thật từ tay nghệ nhân là cách đơn giản nhất để góp phần giữ nghề.
Bức tranh chung: nghề đang ở đâu
| Dòng tranh | Tình hình (khái quát) |
|---|---|
| Đông Hồ | Còn rất ít gia đình giữ nghề làm tranh theo lối cổ; có các trung tâm, nhà nghệ nhân đón khách tham quan, dạy in tranh; nghề làm tranh đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia |
| Hàng Trống | Gần như chỉ còn vài người làm theo lối cổ; có lớp trải nghiệm tô tranh ở Hà Nội |
| Kim Hoàng | Từng thất truyền, đang được phục dựng từ khoảng những năm 2010 với sự tham gia của người làng và các nhà nghiên cứu |
| Làng Sình | Một số nghệ nhân giữ nghề, mở rộng sang tranh lưu niệm; có mặt ở các lễ hội Huế |
| Tranh thờ dân tộc miền núi | Vẫn được dùng trong nghi lễ; nhiều bộ tranh cổ đã thất thoát; có bộ sưu tập ở bảo tàng |
Thông tin trên chỉ là khái quát; tình hình từng làng thay đổi theo năm. Trước khi đến, nên liên hệ trước với cơ sở hoặc xem thông tin mới nhất từ địa phương.
Vì sao giữ nghề khó
- Thu nhập thấp: một bức tranh in tay bán được ít tiền so với công sức, không đủ nuôi gia đình nếu không có nghề phụ.
- Người trẻ rời làng: con cháu nghệ nhân đi học, đi làm ở thành phố.
- Nguyên liệu khó tìm: giấy dó, vỏ điệp, gỗ thị, các loại màu tự nhiên ngày càng hiếm và đắt; nghề làm giấy dó cũng đang thu hẹp.
- Tranh giả, tranh in công nghiệp: rẻ hơn nhiều, người mua không phân biệt được.
- Ván khắc cổ bị mất: qua thời gian, nhiều ván khắc bị hỏng, thất lạc, hoặc bị bán đi.
Những nơi nên đến
Làng nghề
- Làng Đông Hồ (Bắc Ninh): xem quy trình quét điệp, in màu, in nét; một số nơi cho khách tự in một bức. Tháng Chạp là lúc làng nhộn nhịp nhất.
- Làng Sình (Huế): nhà các nghệ nhân, xem in và tô tranh thờ.
- Làng Kim Hoàng (Hà Nội): các hoạt động phục dựng, triển lãm khi có.
Bảo tàng
- Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội): trưng bày tranh dân gian các dòng, ván khắc cổ.
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội): tranh thờ các dân tộc, đồ thờ cúng, có hoạt động trải nghiệm dịp Tết.
- Các bảo tàng tỉnh: một số bảo tàng ở Bắc Ninh, Huế có hiện vật tranh dân gian địa phương.
Phố và lớp trải nghiệm
- Một số không gian văn hoá, nhóm trẻ ở Hà Nội mở lớp tô tranh Hàng Trống, in tranh khắc gỗ.
- Các hội chợ Tết, phố ông đồ thường có gian tranh dân gian.
Người yêu tranh có thể làm gì
- Mua tranh thật: mua trực tiếp từ nghệ nhân hoặc cơ sở uy tín, hỏi rõ giấy, màu, cách làm. Đừng mặc cả quá gắt — giá đó là ngày công của người giữ nghề.
- Dùng tranh làm quà: quà Tết, quà cho bạn nước ngoài, quà cho thầy cô. Kèm một tờ giấy nhỏ kể ý nghĩa bức tranh.
- Đưa con đi trải nghiệm: một buổi in tranh ở làng nghề để lại ấn tượng lâu hơn nhiều so với đọc trong sách.
- Chụp ảnh, ghi chép: nếu nhà, dòng họ còn giữ tranh cũ, ván khắc cũ, hãy chụp ảnh rõ nét, ghi lại nguồn gốc; có thể liên hệ bảo tàng để được tư vấn bảo quản.
- Chia sẻ đúng: khi giới thiệu tranh trên mạng, ghi rõ dòng tranh, tên làng, tên nghệ nhân nếu biết; tránh nhầm tranh in công nghiệp là tranh thật.
Bảo quản tranh dân gian ở nhà
- Đóng khung có kính hoặc mica, có lớp viền giấy để tranh không dính sát kính.
- Treo nơi khô ráo, tránh nắng chiếu trực tiếp — màu tự nhiên dễ phai.
- Mùa nồm, kiểm tra mặt sau khung xem có ẩm, mốc không; có thể đặt gói hút ẩm sau khung.
- Không dán băng dính trực tiếp lên tranh.
Góc nhìn hôm nay: một cuộc hẹn mỗi năm
Thử biến việc giữ nghề thành một thói quen gia đình: mỗi năm, vào tháng Chạp, cả nhà đi một làng tranh hoặc một bảo tàng, mua về một bức. Năm nay Đông Hồ, năm sau Hàng Trống, năm sau nữa làng Sình. Mười năm, con cái bạn sẽ có mười bức tranh và mười câu chuyện — và vài nghệ nhân có thêm mười lý do để tiếp tục cầm dao khắc.
Câu hỏi thường gặp
Xem tranh dân gian Việt Nam ở đâu?
Có thể xem ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, ở các làng nghề như làng Đông Hồ (Bắc Ninh), làng Sình (Huế), và tại các hội chợ Tết.
Có thể tự tay in tranh Đông Hồ không?
Có. Một số cơ sở nghệ nhân ở làng Đông Hồ cho khách xem quy trình và tự tay in một bức tranh. Nên liên hệ trước để biết lịch đón khách.
Vì sao nghề tranh dân gian mai một?
Do thu nhập thấp, người trẻ rời làng, nguyên liệu như giấy dó, vỏ điệp ngày càng hiếm, tranh in công nghiệp rẻ cạnh tranh và nhiều ván khắc cổ bị mất.
Bảo quản tranh dân gian thế nào?
Đóng khung có kính và viền giấy, treo nơi khô ráo tránh nắng trực tiếp, kiểm tra ẩm mốc mùa nồm và không dán băng dính lên tranh.