Thanh long Bình Thuận: từ cây xương rồng đến cánh đồng thắp đèn

Thanh long là loại quả thuộc họ xương rồng, gốc từ vùng Trung và Nam Mỹ, được trồng ở Việt Nam từ khá lâu và phát triển mạnh nhất ở vùng Bình Thuận (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng sau sáp nhập năm 2025), rồi lan ra Long An, Tiền Giang và nhiều nơi khác. Thanh long có ba loại ruột chính: trắng, đỏ và vàng. Nhờ kỹ thuật thắp đèn kích thích ra hoa, nông dân có thể thu hoạch thanh long gần như quanh năm, và Việt Nam trở thành một trong những nước xuất khẩu thanh long hàng đầu thế giới.

Một cây xương rồng cho quả

Cây thanh long là loài xương rồng leo, thân dày ba cạnh, có rễ khí bám vào trụ đỡ. Ở vườn, người ta trồng thanh long quanh những cây trụ bê tông hoặc gỗ, cành rủ xuống như những chiếc ô xanh. Hoa thanh long rất to, màu trắng, thơm, nở về đêm và tàn vào sáng hôm sau — vì vậy cây còn được gọi là "nữ hoàng bóng đêm" ở một số nơi.

Cây ưa nắng, chịu hạn tốt, hợp với khí hậu khô, đất cát của vùng duyên hải Nam Trung Bộ.

Ba loại thanh long

Thanh long ruột đỏ có sắc tố tự nhiên rất đậm; ăn nhiều đôi khi làm nước tiểu có màu hồng đỏ — hiện tượng vô hại do sắc tố, không phải chảy máu. Nếu lo lắng, hãy nhớ lại mình vừa ăn gì, và nếu không chắc, hỏi bác sĩ.

Thắp đèn cho thanh long: một kỹ thuật độc đáo

Thanh long tự nhiên ra hoa vào mùa có ngày dài (khoảng mùa hè). Nông dân Bình Thuận phát hiện rằng nếu thắp đèn chiếu sáng vườn vào ban đêm trong một số đêm nhất định, cây "tưởng" ngày dài và ra hoa trái vụ. Từ đó, những cánh đồng thanh long sáng đèn ban đêm trở thành cảnh quen của vùng: hàng nghìn bóng đèn vàng lấp lánh trải dài như một thành phố ánh sáng giữa đồng.

Nhờ kỹ thuật này, thanh long có thể thu hoạch nhiều đợt trong năm, giúp giá ổn định hơn và đáp ứng nhu cầu xuất khẩu quanh năm. Ngày nay nhiều vườn chuyển sang đèn tiết kiệm điện để giảm chi phí.

Thanh long đi ra thế giới

Từ cuối thế kỷ 20, thanh long Việt Nam bắt đầu được xuất khẩu, và trong những năm 2000 – 2010 lượng xuất khẩu tăng mạnh. Tên "Thanh long Bình Thuận" đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Quả xuất khẩu phải qua quy trình xử lý kiểm dịch nghiêm ngặt tuỳ thị trường. Phụ thuộc nhiều vào một số thị trường lớn khiến giá thanh long có lúc lên xuống thất thường — những năm khó khăn, hình ảnh nông dân phải giải cứu thanh long từng xuất hiện nhiều trên báo.

Chọn và bảo quản thanh long

• Vỏ: đỏ tươi đều, bóng, không có vết thâm, nhăn.
• Tai (cánh): còn xanh, tươi, đầu tai hơi héo là bình thường; tai vàng úa, khô là quả để lâu.
• Cầm: nặng tay, chắc; ấn nhẹ không lún.
• Cuống: còn tươi.
• Bảo quản: để nơi thoáng mát vài ngày, hoặc ngăn mát tủ lạnh lâu hơn; thanh long đã bổ nên bọc kín và ăn trong ngày.

Ăn thanh long thế nào

Đơn giản nhất là bổ đôi, xúc bằng thìa, hoặc gọt vỏ cắt miếng. Thanh long làm sinh tố, nước ép, salad trái cây, thạch. Thanh long ruột đỏ được dùng để tạo màu tự nhiên cho bánh, mì sợi, kem. Hoa thanh long phơi khô ở một số nơi dùng nấu canh, xào. Vỏ thanh long đôi khi được dùng làm mứt.

Giữ thanh long bền vững

Cây thanh long ưa nắng và chịu hạn, nhưng trồng dày, tưới nhiều và dùng đèn liên tục cũng tạo áp lực lên nguồn nước, điện và đất. Những năm gần đây, nhiều vùng trồng chuyển sang canh tác theo quy trình an toàn, tiết kiệm nước, đèn tiết kiệm điện, và đa dạng thị trường để không phụ thuộc một nơi tiêu thụ. Người mua trong nước cũng góp phần: ăn thanh long thường xuyên hơn, mua đúng vụ rộ, chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng là cách đơn giản giúp nông dân giữ vườn.

Góc nhìn hôm nay: thăm cánh đồng đèn

Nếu có dịp đi qua vùng Phan Thiết vào mùa thanh long thắp đèn, hãy dừng lại lúc trời vừa tối, nhìn những cánh đồng ánh sáng trải dài. Đó là một cảnh rất riêng của nông nghiệp Việt — kết quả của sự quan sát, thử nghiệm và cần cù của nông dân. Kể cho con nghe: một cây xương rồng từ châu Mỹ, vượt nửa vòng Trái Đất, được nông dân Việt "dạy" cho ra hoa bằng bóng đèn, rồi quay ngược đi khắp thế giới.