Bưởi Năm Roi, bưởi Diễn, bưởi Phúc Trạch: các giống bưởi đặc sản Việt

Việt Nam có nhiều giống bưởi đặc sản, mỗi vùng một vị: bưởi Diễn (Hà Nội) quả tròn, vỏ vàng, ngọt thanh, chín vào dịp Tết; bưởi Phúc Trạch (Hà Tĩnh) múi hồng, mọng nước, thơm; bưởi Đoan Hùng (Phú Thọ) nhỏ, ngọt; bưởi Năm Roi (Vĩnh Long) hình quả lê, múi ráo, gần như không hạt; bưởi da xanh (vùng Bến Tre cũ) ruột hồng, vỏ xanh. Bưởi để được lâu, là quả không thể thiếu trên mâm ngũ quả miền Bắc, và từ vỏ, hoa đến lá đều có công dụng trong đời sống.

Bảng các giống bưởi nổi tiếng

Nhiều giống đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu tập thể để phân biệt bưởi đúng vùng với bưởi cùng giống trồng nơi khác.

Bưởi Diễn: bưởi của ngày Tết miền Bắc

Bưởi Diễn có gốc ở vùng Phú Diễn, phía tây Hà Nội. Đặc điểm thú vị: bưởi hái vào khoảng tháng 11 âm lịch còn hơi chua, nhưng để vài tuần, vỏ chuyển vàng, múi "ráo" và ngọt hơn — vừa kịp Tết. Vì thế bưởi Diễn được bày trên mâm ngũ quả, giữ được suốt những ngày Tết rồi mới hạ xuống ăn. Vùng trồng bưởi Diễn ngày nay đã lan rộng ra nhiều xã quanh Hà Nội và các tỉnh lân cận.

Bưởi Năm Roi: chuyện cái tên

Bưởi Năm Roi nổi tiếng ở vùng Bình Minh bên sông Hậu. Tên gọi có nhiều cách giải thích dân gian: có thuyết nói giống bưởi gắn với một người tên Năm Roi ở vùng này; có thuyết khác. Không cách nào được kiểm chứng chắc chắn. Điều chắc chắn là bưởi Năm Roi có hình quả lê đặc trưng, múi ráo nước, vị ngọt hơi chua nhẹ, và rất ít hạt — một trong những loại bưởi được xuất khẩu nhiều nhất.

Chọn bưởi ngon

1. Cầm nặng tay so với kích cỡ: nhiều nước, múi mọng.
2. Vỏ mỏng, mịn: túi tinh dầu nhỏ, da căng, bóng. Vỏ sần sùi, dày thường nhiều cùi trắng.
3. Đáy hơi mềm: ấn nhẹ phần đáy có độ đàn hồi là quả chín.
4. Mùi thơm nhẹ của tinh dầu vỏ.
5. Bưởi để lâu: bưởi Diễn, bưởi Đoan Hùng để vài tuần thường ngọt hơn, nhưng vỏ không được thâm, héo nhũn.

Mọi phần của cây bưởi đều có ích

• Múi: ăn tươi, làm gỏi bưởi, nước ép.
• Cùi trắng: làm chè bưởi — món chè nổi tiếng với cùi bưởi giòn, đậu xanh, nước cốt dừa.
• Vỏ xanh: chứa tinh dầu, được dùng nấu nước gội đầu theo cách dân gian; ngày nay có nhiều sản phẩm tinh dầu bưởi. Hiệu quả "mọc tóc" của tinh dầu bưởi chưa được chứng minh chắc chắn; người có vấn đề về da đầu nên hỏi bác sĩ da liễu.
• Hoa bưởi: thơm nồng vào tháng Hai, tháng Ba âm lịch; người Hà Nội xưa dùng hoa bưởi ướp trà, làm nước hoa bưởi, thả vào chè. Mùa hoa bưởi gắn với nhiều kỷ niệm tuổi thơ phố cổ.
• Lá bưởi: dùng nấu nước xông, nước tắm theo kinh nghiệm dân gian ngày cuối năm.

Bưởi trong ca dao

Trèo lên cây bưởi hái hoa / Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân.

Câu ca dao mở đầu bài Trèo lên cây bưởi hái hoa quen thuộc với nhiều thế hệ, cho thấy cây bưởi gắn bó với vườn nhà người Việt từ rất lâu. Hoa bưởi trắng, thơm, nở vào xuân, là hình ảnh của tình yêu đôi lứa mộc mạc nơi thôn quê.

Hoa bưởi, mùa xuân và phố cổ

Với nhiều người Hà Nội, hoa bưởi là mùi hương của tháng Hai, tháng Ba âm lịch. Những gánh hoa bưởi trắng muốt theo người bán hàng rong vào phố, được mua về cắm bình, ướp trà, thả vào nồi chè. Nhà văn, nhà thơ viết nhiều về mùi hoa bưởi như mùi của tuổi trẻ và kỷ niệm. Ở miền Nam, hoa bưởi nở rải rác quanh năm theo vụ bưởi, ít gắn với một mùa riêng. Hoa bưởi rất thơm nhưng tàn nhanh — chỉ vài ngày, nên ai muốn giữ mùi thường ướp trà hoặc làm nước hoa bưởi.

Góc nhìn hôm nay: một buổi làm chè bưởi

Cuối tuần mua một quả bưởi, cả nhà cùng làm. Con bóc múi, bố mẹ gọt vỏ xanh (giữ lại phơi khô để đun nước gội), cắt cùi trắng thành hạt lựu, ngâm nước muối, bóp nhiều lần cho bớt đắng, rồi trộn bột năng và nấu chè với đậu xanh. Một quả bưởi cho cả bữa tráng miệng, một nồi chè và một nắm vỏ thơm — bài học nhỏ về chuyện người xưa không bỏ phí phần nào của cây trái.