Những mê cung nổi tiếng nhất thế giới thuộc ba dòng: mê cung cây xanh như Hampton Court ở London (trồng khoảng năm 1690), mê đạo trên nền nhà thờ như Chartres ở Pháp (đầu thế kỷ 13), và mê cung ngô theo mùa trên các cánh đồng ở Mỹ, châu Âu. Mỗi dòng có một mục đích riêng: để dạo chơi, để cầu nguyện, hay để cả gia đình đi lạc một buổi chiều cho vui.
Mê cung trong truyền thuyết: Knossos
Câu chuyện mê cung nổi tiếng nhất là truyện Hy Lạp cổ về vua Minos ở đảo Crete, người sai thợ Daedalus xây một mê cung để nhốt quái vật Minotaur. Chàng Theseus vào mê cung, lần theo cuộn chỉ của nàng Ariadne để tìm đường ra. Đây là truyền thuyết. Cung điện Knossos có thật trên đảo Crete là một quần thể nhiều phòng, hành lang phức tạp, và có giả thuyết cho rằng chính kiến trúc rối rắm ấy đã khơi nguồn câu chuyện — nhưng các nhà khảo cổ không tìm thấy một "mê cung" theo nghĩa đen ở đó.
Hình mê đạo trên đồng xu cổ ở Knossos là kiểu bảy vòng một lối, kiểu hình mà sau này lặp lại ở nhiều nơi trên thế giới.
Mê đạo trên nền nhà thờ Chartres
Trên nền gian giữa nhà thờ chính toà Chartres (Pháp), lát vào khoảng đầu thế kỷ 13, có một mê đạo hình tròn đường kính khoảng 13 mét, gồm 11 vòng đồng tâm. Đây là kiểu một lối: không có ngã rẽ, không thể lạc. Người đi theo con đường uốn lượn từ mép ngoài vào bông hoa sáu cánh ở tâm, đi một quãng dài hơn hai trăm mét trong một hình tròn chỉ vài bước ngang.
Người ta không biết chắc mục đích ban đầu. Một cách hiểu phổ biến là con đường tượng trưng cho một chuyến hành hương, đi chậm và suy ngẫm. Ngày nay nhà thờ có những ngày dọn ghế để du khách và người hành hương đi trên mê đạo. Kiểu Chartres được sao chép ở nhiều nhà thờ, công viên và bệnh viện trên thế giới như một không gian đi bộ tĩnh tâm.
Mê cung cây xanh Hampton Court
Ở cung điện Hampton Court bên bờ sông Thames, phía tây nam London, có một mê cung hàng rào cây được trồng khoảng năm 1690, thời vua William III. Đây được coi là mê cung cây xanh còn tồn tại lâu đời nhất ở Anh. Hình dáng hơi giống hình thang, lối đi ngoằn ngoèo dẫn tới một khoảng trống ở giữa.
Mê cung Hampton Court không quá rộng, phần lớn khách đi trong khoảng hai mươi, ba mươi phút. Nhưng nó nổi tiếng vì lâu đời và vì đã xuất hiện trong văn học: tiểu thuyết hài Ba người trên một chiếc thuyền (1889) của Jerome K. Jerome có đoạn nhân vật Harris tự tin dẫn cả đoàn vào mê cung rồi lạc hết.
Thế kỷ 20: mê cung lớn và mê cung ngô
Nửa sau thế kỷ 20, mê cung cây xanh trở lại thành điểm tham quan. Ở khu điền trang Longleat (Anh), mê cung hàng rào thuỷ tùng mở cửa giữa thập niên 1970 có những cây cầu gỗ bắc qua lối đi, cho người lạc đứng trên cao nhìn xuống, và từng được nhắc là một trong những mê cung cây xanh lớn nhất thế giới.
Từ thập niên 1990, mê cung ngô (maize maze) lan nhanh ở Mỹ rồi châu Âu: nông trại trồng ngô, đến mùa cây cao quá đầu người thì cắt lối đi theo một hình vẽ lớn — nhìn từ trên cao là bức tranh con vật, chân dung hay biểu tượng. Mê cung chỉ tồn tại vài tuần đến vài tháng, đến vụ thu hoạch thì xoá. Mỗi năm một hình mới.
Bảng so sánh
| Mê cung | Nơi | Thời gian | Kiểu |
|---|---|---|---|
| Hình mê đạo trên đồng xu Knossos | Đảo Crete, Hy Lạp | Thời cổ đại | Một lối, bảy vòng |
| Mê đạo nhà thờ Chartres | Chartres, Pháp | Đầu thế kỷ 13 | Một lối, 11 vòng, lát đá |
| Mê cung Hampton Court | London, Anh | Khoảng 1690 | Nhiều lối, hàng rào cây |
| Mê cung Longleat | Wiltshire, Anh | Thập niên 1970 | Nhiều lối, có cầu |
| Mê cung ngô | Nhiều nông trại ở Mỹ, châu Âu | Từ thập niên 1990 | Nhiều lối, theo mùa |
Mê cung ở Việt Nam
Việt Nam không có truyền thống mê cung cây xanh như châu Âu. Trong những năm gần đây, một số khu du lịch, công viên và khu vui chơi đã làm mê cung bằng hàng rào cây, tre, gương hoặc vách gỗ cho trẻ em và gia đình. Bố mẹ muốn đưa con đi chơi có thể tìm hiểu các điểm này ở địa phương, nhớ chọn giờ mát và mang theo nước.
Ý tưởng mê đạo một lối kiểu Chartres cũng rất hợp với sân trường, sân chùa hay vườn nhà: chỉ cần kẻ phấn hoặc xếp gạch thành con đường xoắn, trẻ con sẽ thích đi theo, còn người lớn có một chỗ đi bộ chậm rãi.
Góc nhìn hôm nay: tự làm mê đạo bảy vòng
Mê đạo bảy vòng kiểu cổ có cách vẽ "hạt giống" rất đơn giản, truyền qua nhiều thế kỷ:
- Vẽ một dấu thập ở giữa, bốn góc vẽ bốn hình chữ L nhỏ ôm lấy, rồi chấm bốn điểm ở bốn góc trong.
- Nối đầu trên của dấu thập với đầu gần nhất bên phải bằng một vòng cung nhỏ.
- Từ đó, mỗi lần nối hai đầu tự do kế tiếp hai bên bằng một vòng cung to hơn, bao ngoài vòng cũ.
- Khi mọi đầu đều đã nối, bạn có một mê đạo bảy vòng một lối.
Vẽ bằng phấn trên sân, khổ vài mét, cả nhà có thể đi trên đó. Đây là một trong những hình vẽ cổ nhất loài người còn dùng hôm nay, đã được khắc trên đá, đúc trên đồng xu và lát trên nền nhà thờ.
Câu hỏi thường gặp
Mê cung cây xanh lâu đời nhất ở Anh là mê cung nào?
Mê cung Hampton Court ở London, được trồng khoảng năm 1690 thời vua William III. Đây được coi là mê cung hàng rào cây còn tồn tại lâu đời nhất ở Anh.
Mê đạo nhà thờ Chartres dùng để làm gì?
Không ai biết chắc mục đích ban đầu. Cách hiểu phổ biến là con đường tượng trưng cho một chuyến hành hương, để đi chậm và suy ngẫm. Ngày nay du khách vẫn đi trên đó vào một số ngày.
Mê cung Minotaur có thật không?
Minotaur và mê cung của Daedalus là truyền thuyết Hy Lạp. Cung điện Knossos trên đảo Crete có thật, nhiều phòng và hành lang phức tạp, nhưng không phải một mê cung theo nghĩa đen.
Mê cung ngô là gì?
Là mê cung cắt trên cánh đồng ngô khi cây cao quá đầu người, thường theo một hình vẽ lớn nhìn được từ trên cao. Mê cung chỉ tồn tại một mùa rồi bị xoá khi thu hoạch.