Măng cụt, chôm chôm và miệt vườn Nam Bộ: mùa trái, cách chọn, nơi đến

Măng cụt và chôm chôm là hai loại quả tiêu biểu của miệt vườn Nam Bộ, chín cùng mùa với sầu riêng khoảng tháng 5 – 7. Măng cụt vỏ tím thẫm, múi trắng ngọt chua thanh, được mệnh danh "nữ hoàng trái cây"; chôm chôm vỏ đỏ có lông mềm, cùi trắng giòn ngọt. Những vùng như Lái Thiêu, Cái Mơn, Chợ Lách, các cù lao trên sông Tiền, sông Hậu là nơi trồng lâu đời, và du lịch miệt vườn — ngồi ghe vào vườn ăn trái tại cây — đã thành nét riêng của miền Tây.

Măng cụt: "nữ hoàng" vỏ tím

Măng cụt là cây nhiệt đới gốc vùng quần đảo Đông Nam Á, sinh trưởng chậm; trồng từ hạt có thể mất nhiều năm mới cho quả. Ở Việt Nam, măng cụt trồng nhiều ở Nam Bộ, một số vùng ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên. Quả tròn, vỏ dày màu tím thẫm, đế có bốn lá đài xanh, đáy có hình bông hoa nổi.

Mẹo đếm múi qua đáy quả

Lật măng cụt lên, nhìn đáy: có một hình hoa nhỏ nổi với nhiều cánh. Số cánh hoa ở đáy bằng số múi bên trong. Mẹo này đúng với phần lớn quả, trẻ con rất thích đoán trước khi bóc.

Chọn măng cụt ngon

• Vỏ tím đều, hơi mềm khi ấn nhẹ bằng ngón cái (vỏ quá cứng như gỗ là quả để lâu, bị "chai").
• Lá đài xanh tươi.
• Không có vết nhựa vàng chảy ra ngoài vỏ nhiều.

Cách bóc: dùng hai tay ấn nhẹ quanh thân quả cho vỏ nứt, rồi tách ra; hoặc dùng dao khứa vòng quanh giữa quả, không cắt sâu vào múi. Nhựa vỏ màu tím dính vào áo rất khó giặt — nên bóc trên khay, đeo tạp dề.

Chôm chôm: quả "lông" đỏ

Chôm chôm có vỏ đỏ hoặc vàng, phủ đầy những sợi lông mềm. Tên gọi dân gian "chôm chôm" được cho là từ vẻ ngoài "chôm chôm" bù xù của quả. Cùi trắng, giòn, ngọt, bọc quanh một hạt.

Chọn chôm chôm: vỏ đỏ tươi, lông còn tươi (đầu lông có thể hơi xanh), quả chắc. Lông đen, héo, vỏ thâm là để lâu. Chôm chôm có cùi không tróc hạt thì lớp vỏ lụa của hạt hay dính vào cùi — khi cho trẻ nhỏ ăn nên tách bỏ hạt.

Miệt vườn: không chỉ là vườn cây

"Miệt vườn" là cách người Nam Bộ gọi vùng đất có nhiều vườn cây ăn trái, thường ở các cù lao và ven sông rạch của đồng bằng sông Cửu Long. Vườn được chia bằng những con mương dẫn nước, mỗi năm bồi phù sa. Nhà vườn trồng xen nhiều loại: sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, bòn bon, dâu, nhãn, chuối, dừa.

Những vùng miệt vườn quen thuộc:

• Lái Thiêu (vùng Bình Dương cũ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh): vườn trái cây lâu đời gần thành phố, nổi tiếng với măng cụt, sầu riêng, dâu.
• Cái Mơn, Chợ Lách (vùng Bến Tre cũ): vườn cây, vườn giống, chôm chôm, sầu riêng.
• Cù lao Tân Phong, cù lao Thới Sơn, cù lao An Bình: các cù lao trên sông Tiền, nhiều vườn đón khách.
• Cái Bè, Lai Vung, Phong Điền: xoài, quýt hồng, dâu Hạ Châu.

Du lịch miệt vườn: đi thế nào cho trọn

1. Đi đúng mùa: tháng 5 – 7 là mùa rộ nhiều loại quả.
2. Đi sớm: buổi sáng mát, quả vừa hái.
3. Đi ghe: nhiều vườn chỉ thật sự "miệt vườn" khi đi theo kênh rạch.
4. Hỏi giá trước: nhiều vườn tính vé vào cửa ăn tại vườn, giá mang về tính riêng.
5. Tôn trọng vườn: không bẻ cành, không trèo cây khi chưa được phép, không vứt rác xuống mương.
6. Mang thuốc chống muỗi, nón, nước.

Măng cụt, chôm chôm trong bếp

Hai loại quả này chủ yếu ăn tươi, nhưng cũng có những cách dùng khác. Chôm chôm bóc vỏ, bỏ hạt có thể cho vào chè, thạch, nước trái cây. Ở một số nơi, chôm chôm nhồi thịt rồi hấp hoặc chiên là món lạ miệng. Măng cụt non được dùng làm gỏi măng cụt — món ăn đặc sản ở một số vùng miệt vườn Nam Bộ, dùng phần thịt quả non còn xanh, trộn với tôm, thịt, rau răm. Vỏ măng cụt khô được dân gian dùng nấu nước, nhưng tác dụng chữa bệnh chưa được chứng minh, không nên tự dùng thay thuốc.

Góc nhìn hôm nay: ăn trái tại cây

Có một sự khác biệt mà người đã từng vào vườn đều thừa nhận: măng cụt bóc ngay dưới gốc, chôm chôm hái trên cành ăn liền, ngon hơn hẳn quả đã qua vài ngày vận chuyển. Nếu có dịp, hãy đưa con vào vườn một lần, để con thấy một cây măng cụt cao thế nào, một chùm chôm chôm đỏ ra sao — và hiểu vì sao người miền Tây nói "nhà vườn" với một niềm tự hào riêng.