Trí nhớ thay đổi khi về già là chuyện bình thường: nhớ tên người chậm hơn, hay quên để kính ở đâu, cần thời gian hơn để học điều mới. Điều không bình thường là quên làm ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày — lạc đường ở nơi quen, hỏi một câu nhiều lần trong ngày, không còn làm được những việc từng làm thạo. Giữ trí nhớ dựa trên một "gói" thói quen đã có bằng chứng: vận động, nghe nhìn rõ, kiểm soát huyết áp và đường huyết, gặp gỡ người khác, học điều mới; và đi khám sớm khi thấy dấu hiệu lạ.
Quên bình thường và quên đáng lo
| Thường gặp khi lớn tuổi | Nên đi khám |
|---|---|
| Thỉnh thoảng quên tên người quen, lát sau nhớ ra | Quên tên người thân trong nhà, không nhận ra người quen |
| Quên để chìa khoá, kính ở đâu, tìm lại được | Để đồ ở chỗ lạ (ví trong tủ lạnh) và không thể lần lại |
| Đôi khi quên hẹn, xem lịch thì nhớ | Quên hẹn thường xuyên, xem lịch cũng không nhớ đã hẹn |
| Cần thêm thời gian khi dùng máy móc mới | Không còn làm được việc quen thuộc (nấu món thường nấu, đi chợ tính tiền) |
| Đôi khi nhầm thứ trong tuần, rồi nhận ra | Lẫn lộn ngày tháng, mùa, năm; lạc đường ở nơi quen |
| Thỉnh thoảng không tìm ra từ đúng | Khó theo dõi câu chuyện, lặp lại một câu hỏi nhiều lần trong ngày |
| Thấy mệt với một số hoạt động xã hội | Thay đổi tính cách rõ: nghi ngờ, sợ hãi, cáu gắt bất thường, thu mình |
Bảng này chỉ để tham khảo, không dùng để tự chẩn đoán. Có những nguyên nhân gây hay quên chữa được: thiếu vitamin B12, bệnh tuyến giáp, trầm cảm, tác dụng phụ của thuốc, thiếu ngủ, nghe kém. Vì vậy thấy dấu hiệu bất thường thì đi khám, đừng vội kết luận "tuổi già là thế".
Những gì làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ
Năm 2024, Uỷ ban về sa sút trí tuệ của tạp chí y khoa The Lancet tổng hợp nghiên cứu và nêu 14 yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Theo ước tính của uỷ ban, nếu loại bỏ hết các yếu tố này, khoảng gần một nửa số ca sa sút trí tuệ có thể được phòng hoặc làm chậm lại — đây là ước tính trên dân số, không phải lời hứa cho từng người.
- Tuổi trẻ: học vấn thấp.
- Tuổi trung niên: nghe kém, cholesterol LDL cao, trầm cảm, chấn thương đầu, ít vận động, tiểu đường, hút thuốc, tăng huyết áp, béo phì, uống nhiều rượu bia.
- Tuổi già: cô lập xã hội, ô nhiễm không khí, thị lực kém không được điều trị.
Điều đáng chú ý: phần lớn yếu tố là chuyện sức khoẻ chung, không phải "luyện não". Huyết áp, đường huyết, cân nặng, thuốc lá — những thứ bác sĩ vẫn dặn vì tim mạch — cũng là những thứ bảo vệ trí nhớ.
Thói quen có bằng chứng
Vận động đều
Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi, tập dưỡng sinh, thái cực quyền, khiêu vũ — loại nào cũng tốt, miễn là đều đặn. Nhiều hướng dẫn khuyến nghị khoảng 150 phút vận động vừa phải mỗi tuần cho người lớn, chia ra các ngày. Người có bệnh tim mạch, khớp nên hỏi bác sĩ mức tập phù hợp.
Nghe rõ, nhìn rõ
Nghe kém là một trong những yếu tố nguy cơ lớn nhất trong danh sách. Ông bà nghe kém thường ngại trò chuyện, thu mình, ít nhận kích thích. Đo thính lực, đeo máy trợ thính khi cần; khám mắt, mổ đục thuỷ tinh thể khi bác sĩ chỉ định.
Gặp gỡ, trò chuyện
Cô đơn và cô lập có hại cho trí nhớ. Sinh hoạt câu lạc bộ người cao tuổi, đi chùa, hội đồng hương, trông cháu, gọi điện cho bạn cũ — đều là "bài tập" cho não, vì giao tiếp đòi hỏi nhớ, nghe, hiểu, phản hồi cùng lúc.
Học điều mới, làm việc bằng tay
Học một bài hát mới, học dùng điện thoại thông minh, trồng một loại cây chưa trồng bao giờ, ghép hình, chơi cờ, đọc sách. Bằng chứng cho từng hoạt động riêng lẻ còn hạn chế, nhưng một cuộc sống nhiều hoạt động trí óc đi cùng nguy cơ thấp hơn. Chọn thứ mình thích để duy trì được lâu.
Ngủ đủ, ăn uống cân bằng
Ngủ đủ giấc giúp củng cố trí nhớ ở mọi tuổi. Chế độ ăn nhiều rau, cá, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, ít muối và đồ chiên rán có lợi cho tim mạch, qua đó có lợi cho não.
Mẹo nhỏ cho sinh hoạt hằng ngày
- Một chỗ cố định cho chìa khoá, kính, điện thoại — một chiếc khay ở cửa.
- Lịch treo tường to, ghi hẹn khám, ngày giỗ, sinh nhật con cháu.
- Hộp chia thuốc theo ngày trong tuần, có ô sáng – trưa – tối.
- Nói to khi làm: "Tôi để chìa khoá trong túi áo xanh" — gắn lời với hành động giúp nhớ.
- Ghi chú bằng hình: dán hình bếp gas có dấu tích ở cửa ra vào để nhắc kiểm tra bếp.
Đi khám ở đâu, chuẩn bị gì
Khi thấy dấu hiệu đáng lo, hãy đưa người thân đến khám chuyên khoa thần kinh, hoặc khoa lão khoa, khoa tâm thần ở bệnh viện tỉnh, thành phố. Nhiều bệnh viện lớn có phòng khám trí nhớ. Trước khi đi, gia đình nên ghi lại: dấu hiệu bắt đầu từ khi nào, xảy ra thế nào, ví dụ cụ thể; các thuốc đang dùng; bệnh mạn tính đang có. Người nhà đi cùng là rất quan trọng, vì người bệnh thường không nhận ra mình quên.
Góc nhìn hôm nay: một việc làm ngay tuần này
Nếu ông bà, bố mẹ bạn trên 60 tuổi, hãy kiểm tra ba thứ: lần cuối đo huyết áp là bao giờ, ông bà có nghe rõ khi nói chuyện điện thoại không, và mỗi tuần ông bà có mấy lần ra khỏi nhà gặp người khác. Ba câu hỏi đơn giản ấy chạm đến ba yếu tố nguy cơ lớn — và đều có cách cải thiện, bắt đầu bằng một cuộc gọi hay một buổi đưa ông bà đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Hay quên khi về già có phải bệnh không?
Quên tên người hay chỗ để đồ rồi nhớ lại được là thay đổi bình thường theo tuổi. Quên ảnh hưởng sinh hoạt như lạc đường, lặp câu hỏi nhiều lần, không làm được việc quen thì nên đi khám.
Dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ là gì?
Một số dấu hiệu thường gặp là quên sự việc mới xảy ra, lặp lại câu hỏi, lạc ở nơi quen, khó làm việc quen thuộc, lẫn lộn thời gian và thay đổi tính cách. Chỉ bác sĩ mới chẩn đoán được.
Làm sao giữ trí nhớ khi về già?
Vận động đều, kiểm soát huyết áp và đường huyết, điều trị nghe kém và thị lực kém, không hút thuốc, hạn chế rượu bia, ngủ đủ, gặp gỡ người khác và học điều mới.
Sa sút trí tuệ có phòng được không?
Không phòng được hoàn toàn, nhưng Uỷ ban Lancet năm 2024 ước tính gần một nửa số ca liên quan đến 14 yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Giảm các yếu tố này có thể phòng hoặc làm chậm một phần số ca.
Người già hay quên nên khám khoa nào?
Có thể khám chuyên khoa thần kinh, lão khoa hoặc phòng khám trí nhớ ở các bệnh viện lớn. Nên có người nhà đi cùng và ghi lại các dấu hiệu, thuốc đang dùng.